*Enveri me ka mbrojtur, pasi shkrimtari e ka me vete mbrojtjen. Mbrojtja ime ngjan me ate qe Hitleri i beri Jungerit*

Ne panairin e librit dolilibri juaj me i ri"Darka e gabuar". Sipas informacioneve, ky liber ka shenuar nje rekord shitjesh, gje qe hedh poshte edhe idene qe lexuesit shqiptare nuk jane me lexues te mire?

Mendoj se ky eshte nje mendim i gabuar. Pergjithesisht eshte nje paragjykim planetar qe lexuesi i sotem ka pesuar nje degradim, bashke me te edhe lexuesi shqiptar. Ky mendim bie ndesh me realitetin. Sot me shume se kurre ka libra qe botohen, ka letersi qe botohet dhe per pasojeme shume se kurre ka lexues. Ka ndodhur nje ndryshim ne ish boten ish -lindore, ish-komuniste, ku leximi ka qene me i zhvilluar perpara, per arsye te kufizimit te jetes, per arsye fatkeqe. Tani lexohet me pak, sepse lexuesi ka mundesi per te ndjekur nje zhvillim kulturor normal, jo vetem me leximin. Por lexuesi shqiptar mbetet sic ka qene, une e kam thene gjithmone, nje nga lexuesit me te mire ne Evrope, me nje bonsens te zhvilluar. Por pas nje traumatizimi kaq te gjate te nje izolimi tragjik, leximi pesoi nje humbje drejtpeshimi. Tani ai eshte duke u rikthyer ngadale. Jane gjera qenuk ndodhin menjeheresh, por varet edhecfare i ofrohet lexuesit. Me kete liber pata pak a shume lexuesin e meparshem, pra nje lexues te konsiderueshem. Kuptova qe bonsensi vazhdon dhe lexuesit nese i ofrohen gjera me vlere, ai do te rikthehet: pra nuk ka kokefortesi apo braktisje te letersise.

*Darka e Gabuar* si vepra me e arrire. Keni kulminacion ne mjeshterine e shkrimit. Ju vete e keni ndjere kete ne procesin e shkrimit?

Zakonisht ndodh nje gje e tille, qe shkrimtari cdo veper te fundit kur e fillon, kujton se po ben nje kulminacion, pastaj shume shpejt e qorton kete mendim dhe e ndjen shume shpejt vendin qe ka vepra e fundit, ne kuadrin e vepres se tij. Keshtu qe ne fillimnuk ka vlere vleresimi qe i ben shkrimtari vepres se tij, e fundit eshte e favorizuara ne koken e tij. Tani qe ka kaluar njefare kohe qe eshte botuar vepra, vertet eshte nje nga librat e mi me te mire.

Cfare ndodh ne fillesen e shkrimit tuaj? E keni ngjarjen ne koke nga fillimi ne fund, si lindin personazhet?

Kjo eshte nje pyetje nga ato qe quhen profesionale. Zakonisht pergjigja eshte e ndryshme, per shkrimtare te ndryshem, sepse ashtu eshte e verteta, por une do te beja nje ndarje tjeter. Per zona te ndryshme te letersise pergjigja eshte e ndryshme, sepse ne zona te ndryshme te letersise, pra, letersise se rendomte, letersise serioze mbi seriozen, letersise se madhe, shpjegimet jane te ndryshme. Ligjet e letersise ndryshojne, sipas ketyre qe une i quajta zona te saj. Cka eshte ligj per njeren zone, nuk eshte per tjetren. Ligjet absolute jane te asaj qe quhet letersi e madhe. Sa me e thjeshte te jete letersia, sa me e rendomte, aq me e shpjegueshme eshte. Sa me e nderlikuar te jete letersia, sa me vlera te medha, aq me pak e shpjegueshme eshte. Prandaj cdo shpjegim qe do jape shkrimtari eshte i pasakte, per te mos thene qe duke folur para publikut, ai do te thote me mendjen e tij "o zot cpo them, nuk po them te verteten. Sepse e verteta e krijimit eshte shume e veshtire per tu shprehur, per tu treguar. Dhe e kam perseritur ne nje ese, eshte e patregueshme dhe prandaj eshte mendimi qe kam shprehur dhe une se ceshtjet e laboratorit, shkrimtari ska pse perpiqet ti tregoje. Sepse laboratori ka lindur per te dhe do te vdese bashke me te.

Ne fakt "Darka e gabuar" ka dhe personazhe qe kane ekzistuar vertet...

Po, eshte e vertete, po baza ne letersi nuk ka asnje rendesi. Nisesh nga nje fakt krejtesisht i rrokshem i jetes, nisesh nga nje fakt i shpikur prej teje. Letersia perfundon qe pjesa me e bukur e saj dhe me me vlere eshte ajo cka trillon shkrimtari ne mendjen e vet. Edhe kur bazohet ne nje fakt te vertete, ka qindra fakte te verteta tronditese ne historine e botes, qe nuk kane dhene letersi, sepse nuk jane trajtuar nga shkrimtaret. Ka fakte me te thjeshta qe kane dhene letersi te madhe, sepse jane trajtuar.

Cfare ndodh me procesin e shkrimesise se Kadarese, pas nje kulminacioni te tille, sic e quajtem dhe me pare, qe eshte *Darka e gabuar*. Cfare ndodh me vepren me pastaj?

Mendimi i pare eshte qe tashme une duhet te shkruaj nje veper se paku si kjo, po jo me pak te mire ose sdo shkruaj. Per shume shkrimtare, mendimi i pare eshte se ndoshta kjo eshte vepra e fundit.

Ju e keni menduar kete?

Po.

Keqardhje do te ishte, nese vertet *Darka e gabuar* do te ishte vepra e fundit, te pakten per mua personalisht, po dhe per shume lexues do te ishte. Per juve, ndjeni keqardhje nese kjo do te ishte e vertete?

Jo, derisa ajo mund te kthehej ne vepren e fundit, le te kthehet: ashtu e kerkonte...Kjo bote eshte shume e eger, bota e letersise. Bota e letersise eshte nga me te ashprat, sepse seleksionimi i saj eshte mizor, ajo nuk ka meshire. Letersia ska meshire, nuk mund te besh tolerance me te. Ajo qe nuk duhet te ekzistoje, le te mos ekzistoje, ska asgje te keqe.

Ju vazhdoni te shkruani ne kafene. Eshte nje pyetje me teper per te shuar nje kuriozitet. Eshte nje mani, supersticion, nje komoditet?

Keni te drejte ti perdorni te gjitha epitetet: mani, supersticion, trill, kaprico, megalomani, budallallek, vanitet, te gjitha jane perdorur per shkrimtaret qe punojne ne kafene. Ne te vertete, nuk eshte ashtu, mund te kete shkrimtare qe vene ne kafene, nuk i shtyn asgje, vene se keshtu kane shkuar te tjeret para tyre dhe kane qene shkrimtare interesante dhe kane krijuar njefare legjende qe punojne ne kafene. Kryesisht ca ka krijuar Parisi, Vjena, kryeqytetet e para te Evropes. Tani ky universi i kafeneneve po perhapet dalengadale ne bote, po pushton vende qe se kane njohur, por kjo eshte... ata qe jane mesuar ose ata qe kane shkuar me pare ne kafene te punojne, eshte nje nga vendet me komode per te punuar. Nuk eshte problemi thjesht sic thuhet, jo ne shtepi te pengon telefoni, te mungon dikush qe hyn ose del. Jo. Kafeneja eshte nje lloj posti i luftes, atje shkon si ushtari qe shkon ne lufte, ska pune tjeter: do te beje lufte ose jo. Atje shkrimtari shkon per te punuar, mendja e tij zhvishet me mire se ne cdo mjedis tjeter nga trysnia e kote e jetes, atje stereotipet jane te gatshme, aroma e kafenese ku hyn kamarieri qe te njeh pa te pyetur: "Zoteri cfare doni", e di fare mire, ta sjell atje, ti punon. Krijohet nje gjendje pune qe ne nje mjedis tjeter, do te kerkonte disa dhjetera minuta ajo qe quhet e famshmja e ardhur ne forme, ose ne menyre me vulgare frymezim, qe per mua eshte shume e dyshimte si shprehje. Eshte nje tjeter gje qe quhet frymezim, sigurisht. Eshte dicka po ashtu sic mendohet,jo qe doli hena, iku hena u frymezua shkrimtari, keto jane gjera shume ..

I keni shkruar te tere librat tuaj atje?

Jo. Ne Shqiperi per shembull, nuk punoj dot ne kafene, sepse meqenese eshte vend i vogel dhe njohja eshte e tille, kjo gje behet e pamundur, nuk punohet. Njerezit nuk te shqetesojne sigurisht, po mjafton qe te shikojne ne drite te syrit dhe nuk shkruhet.

Zoti Kadare, a mund te ndajme sonte se bashku mendime per dashurine, per vdekjen per pavdekesine e nje shkrimtari. Ju tremb vdekja ju per shembull?

Jo. Zakonisht une mendoj se shkrimtaret nuk i tremb vdekja, zakonisht. Sigurisht si grup shoqeror si nje kaste, si ti quajme nje shoqeri komuniteti njerezor, shkrimtaret jane me pak te ndjeshem, ose krijuesit pergjithesisht nga vdekja, sepse punojne me te, jane mesuar, shkruajne per te. Vete letersia eshte nje art qe nje pjese te trupit te saj e ka ne vdekje. Vetvetiu eshte shume e lidhur me mosjeten, mos te perdorim fjalen vdekje. Keshtu qe derisa punon me kete lende, derisa i ke futur duart ne kete lende, vetvetiu je mesuar me te, vetevetiu.

Flasim per dashurine. Po me dashurine, a mesohet shkrimtari. Sa dashuri kane veprat e Kadarese?

Mua disa here me kane bere verejtjen qe spara ka dashuri shume. Nuk eshte e vertete, une mendoj se ka, por eshte shume e veshtire per tu percaktuar ka a ska dhe te besh nje gje jo fort e nevojshme, ne kuptimin qe te diskutohet nje gje e tille. Une mendoj se me kane kritikuar disa here qe ka pak femra qe zene vend, ose dhe kur zene vend, jane si te thuash te pakta, disa jane me defekte, nuk e di si. Po une nuk mendoj keshtu. Mendoj se ka aq sa duhet, une se kam menduar fare kete perqindje se sa duhet te kete, sepse letersia nuk eshte si te thuash filxhan kafeje: disa e duan me pak sheqer, disa me shume. Letersia eshte tjeter gje. Por per shembull, ky libri i fundit per fat te keq eshte pelqyer nga lexuesi shume. Po e mendoja nje dite: ky nuk ka dashuri ose ka pak, ka shume pak. Per cudi keshtu ka qelluar. Ne librat e tjere, une kam personazhe femerore, kam histori dashurie, nuk jane zoteruese sic ndodh, po jane perseri zonat e letersise, zonat e poshtme te letersise kane shume me teper dashuri ose kujtojne se kane.

Zonat e larta behen gjithmone e me te veshtira.

Te flasim per letersine. Cfare eshte letersia per juzoti Kadare, eshte realitet i gjithehershem apo me teper se kaq, me pak se kaq?

Letersia eshte per mua nje lloj jete paralele. Disa here i ngaterroj me jeten, quhet vlere e letersise sa e pasqyron ose jo jeten. Une mendoj se eshte pak e kunderta, letersia nuk ka merak sa e pasqyron ose jo jeten. Ajo mund te jete e fuqishme, duke e pasyruar jeten, po dhe aq e fuqishme duke mos e pasur aspak. Me nje fjale, marredheniet e saj me jeten, jane shume te nderlikuara. Une njehere, diku e kam shkruar: *Jeta sa ceshte mikja me e madhe e letersise, aq dhe armikja me e madhe e saj. Sepse ajo kur hyn ne menyre te dhunshme ne letersi, kur e ka pjesen e vet me shume se cduhet ta kete, e demton letersine. Ashtu sikurse mungon, e demton letersine. Letersia eshte nje jete paralele, sepse po te ishte pasqyrim i jetes, njerezit sdo kishinshume nevoje per te.

Le te flasim per regjime te ndryshme dhe marredheniet e shkrimtarit. Zoti Kadare, ne regjime te ndryshme si eshte ky raport, si eshte kjo marredhenie?

Ketu ka shume diskutime per kete gje. Zakonisht une kam mendimin qe letersia nuk duhet asnjehere ta quaje veten, ose te pranoje te quhet viktime. Letersia boterore ka njohur vec regjime te egra zakonisht. Letersia ka 3 mije vjet qe ekziston, ndersa historia moderne e njerezimit ka 2 mijevjecare. Ajo zakonisht ka njohur periudha teper te veshtira, teper te erreta, eshte mesuar me to. Letersia nuk ka frike nga regjimet qofte dhe diktatoriale. Eshte ndryshe nga cthuhet qe nje ide qe ne do te ishim shkrimtare te shquar, te medhenj, po ne na qelloi nje kohe e keqe. Zakonisht ka qene kohe e keqe per letersine, nuk ka qene kohe e mire, zakonisht. Prandaj letersia nuk ka frike nga kjo, letersia nuk eshte viktime. Letersia eshte po aq e ashper sa tirania. Dhe ky eshte fakti qe ajo mund te luftoje me te.

A i keni bere ju retushime vepres tuaj? Retushime politike?

Eshte nje nga spekulimet qe zakonisht behen ndaj shkrimtareve. Jane disa klishe, njera nga klishete qe behet se paku me mua, eshte kjo ceshtja e retushimeve. Eshte nje gje e pavertete absolutisht ne thelb. Parimi i pare qe eshte absolut per te gjithe shkrimtaret eshte qe shkrimtari eshte zot i vepres, ben cte doje me vepren e vet, po nderkaq ka nje parim moral, qe nuk eshte i pari, po qe vjen paralel me to, ose pak me poshte qe epoka historike kur ka kalime dramatike nga nje epoke ne tjetren, sidomos nga nje tirani ne nje demokraci, asnje shkrimtar serioz nuk retushon vepren e tij per qellime politike. Ajo veper qe ka nevoje per retushime politike, ajo zakonisht eshte e dobet. Ajo nuk ka nevoje, bie vete. Kurse vepra e vertete nuk ka nevoje edhe kur ka mendimete gabuara politike. Ashtu ishin mendimet. Shkrimtari ashtu e ka shkruar vepren dhe nuk ka pse ta retushoje vepren, sepse moralisht eshte e denueshme. Shkrimtari vepren e ka publike. Cdo lexues mund ta krahasoje dhe asnje shkrimtar nukdo qe te thote lexuesi ketu paska patur nje mendim prodiktatorial dhe e ka bere kunder. Asnje nuk e ben kete gje. Dhe ne vepren time nuk ka te tilla. Por retushime artistike shkrimtari ben gjithe jeten, kur ka mundesine cdo rast te botoje vepren e tij ose ta ribotoje. Nuk ka shkrimtar, vetem te jete ndonje budalla qe te mos ta dije se ka paragrafe te dobet nga ana e teknikes se te shkruarit dhe te mos i shmange me rastin e ribotimit. Ketu jane dy probleme qe jane te ndryshme nga njera-tjetra. Ne vepren time ka retushe artistike gjuhesore dhe nuk ka retushe politike.

Keni vellimin e peste me duket, eshte "Dimri i vetmise se madhe". Une nuk mund te them atje se me Hrushovin ne salle, nuk hyri Enver Hoxha, por hyri Enver Prifti. Ai ishte sic ka qene. Nuk mund te ndryshoje asgje. As nuk mund te ndryshoj fjalet qe jane kembyer, jane historike.Pra une kur le personazhin e atij qe quhet diktator, perse do te kem frike nga ngjyrime te tjera te kohes. Eshte fare pa kuptim, eshte ne radhe te pare nje mashtrim. Cdo ti ndryshoja une "Prillit te thyer", qe eshte nje veper me gjakmarrje. Do ti ndryshoja kendin e pushkes kur qellon ai, apo ku di une, peisazhin e malit ku ecen, ose *Kush e solli Doruntinen*. Cfare do te ndryshoja, cfare mund te kete, ku jane ndryshimet politike. Kur ne keto vepra ka ngjyrime politike te theksuara, nuk ka ndryshime si *Dimri i Vetmise se Madhe* ose romani im i famshem per te keq*Dasma*, qe ka marre namin tani si vepra ime me e dobet. Kur une botoj veprenme te dobet, ia jap publikut, nuk i heq asnje presje, sepse e kam botuar si nje model. Ja nje veper qe quhet e dobet e imja dhe nuk ka asgje te ndryshuar, as teknike dhe as gjuhesore. Dhe ka disa vepra dhe romani im i pare *Qyteti pa reklama* nuk ka asnje presje te ndryshuar. Sepse eshte romani im i pare, kur une isha student 23 vjec. Pra eshte i gjithi problem fiktiv i kote dhe i pavertete ne thelbin e tij.

Ju permendet pak me pare Enver Hoxhen. Cila ka qene marredhenia juaj me te. Ju e keni takuar ate?

Njehere ne jeten time, midis klisheve qe thuhen se Kadareja hynte dhe dilte tek shtepia e Enver Hoxhes. Kam hyre njehere ne jeten time, ne vitin 71, gati 40 vjet perpara. Dhe kjo ka qene e para dhe e fundit. Mund ta kem takuar kur vinte tek Kongresi i Shkrimtareve apo ne ditelindjen e tij, kur shkonin 30 shkrimtare dhe i jepnim doren te gjithe.

Mundte na thoni dicka me shume per kete takim?

Takimin e kam pershkruar ne nje si mund ta quaj kujtim- ese. Edhe per kete ka patur spekulime. Enver Hoxha, para se te vdiste, jo ai vete, ndoshta ai vete, por Instituti i Marksizmit i kerkoi njerezve qe kishin takuar Enver Hoxhen te pershkruanin takimin me te. Ishte e cuditshme se te tere ata qe do te pershkruanin takimin, e dinin se ai te tera do ti lexonte vete. Dhe kuptohet se si te gjithe rane ne nje gjendje jokomode. Te shkruash, te besh njefare portreti ose nje reportazh te asaj qe ka ndodhur dhe te besh portretin e tij si e ke pare ti, duke e diturqe ai do ta lexoje. Dhe une kam shkruar takimin me te dhe eshte botuar pas vdekjes dhe ketu ka qene pabesia, se u kerkua para vdekjes dhe e botuan pa u dhene sqarimi se kur eshte shkruar. Mirepo ky fakt eshte i njohur dhe mund te verifikohet plotesisht. E kam pershkruar me duket saktesisht takimin. Nuk ka elozhe, ka nje pershkrim te sakte, duke thene kryesisht pershtypjen e mire, mund te them se pershtypja ashtu ka qene. Nuk mund te them se pata nga ky takim nje pershtypje te keqe. Takimi ishte dy ore e gjysme, ku une kam folur disa minuta dhe ai ka folur dy ore e gjysme. Po, eshte e vertete.

Cdo te thote kjo, se raporti eshte kaq shumefish sa sigurisht duhet te kete edhe nje domethenie?

Nese do kerkohej nje domethenie, eshte kjo qe ai kerkoi te linte nje pershtypje te mire, tregoi per mbledhjen e Moskes, nje sere detajesh shume interesante, beri portretizime te personazheve, tregoi gjendjen e vet shpirterore, trazimet e tij. Tregoi kujtime nga Gjirokastra, dmth foli, foli vazhdimisht, duke dashur kryesisht, jam i sigurt qe nje shef shteti, partie, epoke qe do te merrte emrin e tij, do tedeshironte te linte nje pershtypje te mire ndaj shkrimtarit. Tani lind pyetja: por shkrimtari ndaj tij? Fakti qe une fola shume pak, do te thote se mesa duket, pershtypjen e kisha dhene me librat e mia dhe ndoshta nuk e kisha ne dore te flisja ose jo, se dhe nuk mund ti prisja fjalen, por edhe mund te nderhyja. Njehere i thashe: jam dakord me ju shoku Enver dhe aty per aty thashe qe ky njeri eshte mesuar te degjoje kete: jam dakord. Nje gje qe ne e themi ne jeten e perditshme dhe thashe me mire ta kufizoj fare te folurin dhe e kam degjuar.

Ka nje debat shume te madh per rishkrimin e historise, sidomos duke perfshire periudhen e komunizmit ne Shqiperi. Si mendoni se eshte pare kjo periudhe 18 vite pasi e kemi lene?

Diskutimi eshte fare i qarte. Sigurishtqe nje epoke e caktuar, qe quhet plotesisht e gabuar ne jeten e nje kombi eshte shkruar gabim, sepse eshte shkruar nga fitimtari. Natyrisht qe historia e komunizmit do te rishihet. Te gjitha fazat e komunizmit jane shpjeguar ne menyre te gabuar dhe e verteta duhet rivene ne vend. Forcat shoqerore qe kane luftuar ne Shqiperi, levizjetkomuniste, antikomuniste, levizja balliste, ajo mbreterore, te gjitha keto jane shkruar gabim dhe e verteta kerkon qe ato te rishihen. Prandaj me duket...................................... kembengulja qe te mos rishkruhet historia. Cila histori? Kjo pjese e historise natyrisht qe do te rishkruhet.Pjesa e mbreterise ka disa variante, ajo qe eshte shkruar ne kohen e mbreterise. Ndoshta dhe ajo kerkon retushim. Historia gjithmone kerkon saktesime te mevonshme, nuk ka asgje te keqe. Por ajo ka me pak nevoje, e aq me pak ka nevoje historia mijevjecare e Shqiperise, qe pergjithesisht nuk e kemi bere vetem. Me teper e kane bere te huajt se ne, pergjithesisht eshte e sakte. Prandaj ketu eshte spekullimi qe ngaterrohet termi: rishkrim i historise. Thuhet ne menyre mjegullore dhe nuk kuptohet,dikush kupton njeren faze, dikush tjetren. Rishkrimi eshte i nevojshem per nje pjese dhe i panevojshem per nje pjese tjeter dhe rishkrim eshte disa here skandaloz, sic eshte debati qe po behet tani, qe une do ta quaja te turpshem, debati per revizionimin e Skenderbeut. Nuk kuptohet qellimi ku eshte. Eshte shume i erret si qellim.Nuk kuptohet pse. Nuk kuptohet si dhe cili eshte shkaku themelor qe e shtyn kete gje, ne mos qofte nje shkak teper banal, por i shemtuar.

Cili eshte qendrimi qe sipas jushpo mban shoqeria shqiptare per regjimin e kaluar?

Qendrimi duhet te jete i qarte, ende nuk eshte. Eshte e kuptueshme. Eshte kerkuar nga te gjitha vendet ish- komuniste te denojne krimet e komunizmit, si nje proces qe do te coje keto vende perpara. Ne jemi nder me te fundit per te mos thene i fundit, prandaj shoqeria shqiptare duhet ta zgjidhe kete problem.

Me lejoni nese jam korrekte, te bej dhe nje lloj paralelizmi. Ju thate pak me pare se keni takuar Enver Hoxhen dhe raporti i bisedes suaj ka qene 2 ore e gjysme. A mos eshte pasqyrim pak a shume i te njejtit fenomen?

Do te ishte nje mendjemadhesi nga ana ime, por nje tolerance e tepruar ishte dhe shpesh kjo eshte folur ne publik: perse Kadarese i jane lejuar ca gjera qe nuk i jane lejuar te tjereve. Kjo eshte e vertete dhe ka dale nje peshperime, nje mendim, qe Kadare eshte mbrojtur nga Enver Hoxha. Une nuk e kam mohuar nje gje te tille. Ndoshta vjet ose me pare kam dhene interviste ku me eshte bere direkt pyetja ne televizion dhe kam thene: "Po me ka mbrojtur". Kam shtuar dhe ate: po nga kush me ka mbrojtur, nga regjimi i vet, nga besniket e vet, nga vete Enver Hoxha, nga pjesa e ashper e tij, nga pjesae keqe e tij, po keshtu eshte fakti. Dikush shkruante nje shkrim para ca kohe qe si eshtee mundur qe ne "Pallatin e endrrave"hapur del Tirana dhe iu fal ketij shkrimtari kjo, iu ndalua vepra sigurisht, po u fal. Per keto gjera shkojene pushkatim.

Pyetja sot eshte pse ju ka mbrojtur?

Me ka mbrojtur sepse mesa duket, shkrimtari e ka me vete mbrojtjen. Kjo eshte pak a shume jo ne ate shkalle si Hitleri me Jungerin, por ne nje fare menyre ngjan, eshte nje fare pasqyrimi, dmth qe nje shkrimtar mund te kete mbrojtjen me vete, shume me teper se dikush tjeter. Jam i sigurte se koha do ta tregoje kur te hapen dokumentacionet, cfare kishte ne dokumentacion ai per mua dhe sa me ka toleruar. Mesa duket ka toleruar shume dhe kjo thuhet tani dhe nga ithtaret e tij, si nje gje qe sa zemergjere ka qeneshoku Enver me Kadarene dhe sa mosmirenjohes eshte shkrimtari.. Nuk eshte pune mosmirenjohje ketu, une jam shkrimtar do e them ate qe mendoj. Dhe ne qofte se jam mbrojtur prej tij, me ka mbrojtur per interesin e tij dhe jo per syte e bukur te shkrimtarit.

Ju thate pak me pare, nese do te hapet dokumentacioni. Ne fakt, ju jeni pro apo kunder ketij debati qe vjen here pas here ne Shqiperi per hapjen e dosjeve?

Absolutisht. Eshte barbare te thuash qe te jemi kunder hapjes se te vertetes, sido qe te kete nderlikime ajo. Eshte me mire gjithmone ajo te hapet, sesa te rrije e mbyllur. Te propozosh mbylljen, eshte nje gje si te propozosh vdekjen, dua erresiren, dua vdekjen.

Le te flasim per nje moment tjeter shume te rendesishem. Per shume shqiptare, se di sa e rendesishme eshte per ju marrja e cmimit Nobel. Nje nobel i munguar deri tani per ju. Sa e rendesishme eshte per vleresimin e vepres suaj?

Po ju them nje gje te sigurte: eshte me shume e rendesishme per ju se per mua. Ju, ne kete rast jeni shoqeria shqiptare dhe eshte e natyrshme. Popujt e vegjel,popujt qe kane vuajtur nga mosnjohja, nga izolimi i japin nje dramacitet me te madh sic duket ketij cmimi. Dhe gati- gati e tragjedizojne ndonjehere dhe festa behet teper e madhe ne rastin pozitiv. Te them qe shkrimtari vete nuk e ka plotesisht ate qe ka shoqeria, ndoshta duket e pabesueshme, por eshte e vertete. Une jam profesionist, une e di se ceshte letersia qe do te rroje, qe nuk do te rroje. Sa rol lot cmimi Nobel ne kete gje dhe sa nuk lot rol. Per shkrimtarin ka gezime te tjera te medha qe ju garantoj qe jane me te medha se cdo cmim qe mund te marre. Kush jane keto gezime qe mos te flasim ne menyre mistike. Gezimet me te medha ne jeten e nje shkrimtari jane gjetjet e tij, ato qe quhen gjetje. Xhojsi i ka quajtur epifani, nje gjendje eksitante mendore, kur ai eshte i afte, truri i tij me nje lehtesi te habitshme ben zbulime ose struktura veprash te ardhshme. Sigurisht, cmimi Nobel eshte trill te them qe aq me ben mua, pune e madhe, eshte nje kenaqesi teper e madhe, eshte si te thuash kurorezim, po dihet nderkaq qe ka shkrimtare nobeliste qe kane qene shkrimtare te mire, me fat dhe ai e ka shtuar fatin. Ka qene shkrimtar jo shume me fat dhe ai nuk e shton kollaj fatin. Pas ca kohe, perseri shkon ne statusin e meparshem.

Ne fakt, ka ata qe e kane refuzuar, ka nga ata qe e kane vleresuar vetem per parate qe sjell?

Refuzime ka pasur shume shume pak, Sartri e ka refuzuar vetem, Pasternakue ka refuzuar i detyruar nga shteti sovjetik, por nuk eshte ajo. Eshte kjo me teper qe ju kujtoj, nje shkrimtar kinez e mori para 4 vjetesh. Ju siguroj, nuk ia di njeri emrin atij dhe une e dija dhe e harrova. Kina nuk e pranoi, e quajti kot, Franca e quajti shkrimtarfrancez, pastaj doli qe ai vete tha: nuk jam francez edhe ju nuk e dini, besoj. E mori nje kinez, i cili nuk u pranua nga asnje vend, se si e mori nje zot e di, pa dyshim nuk ishte shkrimtar i keq.

Se fundmi, keni deklaruar ne shtyp se per mosmarrjene cmimit *Nobel* ka kontribut te drejtperdrejte ambasadori i Shqiperise ne Suedi asokohe. Duket e pabesueshme, porse per kete kemi edhe deshmine publike te shkrimtares Natasha Lako. Mund te na tregoni dicka per kete?

Njehere po ju them mebindje, keshtu eshte e verteta, se kete gje nuk e kam marre ndonjehere seriozisht dhe fakti qe kjo ka ndodhur ne ‘94, 14 vjet perpara dhe une ne intervistat e panumerta qe kam dhenenuk e kam kujtuar kurre dhe ra rastesisht fjala ne Gjirokaster, tregon se une vertet nuk i kam dhene ndonje rendesi. Jo se dua te hiqem se qe une nuk caj koken per gjera te tilla. Akti eshte shume i shemtuar si dukuri, dukuri shqiptare ku ne nuk duam, nuk kemi deshire te vleresojme ate qe duhet te vleresojme, qe eshte normale per cdo popull. Sa mire shtetet, popujt cmenden per futbollin: eshte e drejte, eshte normale ca thone cjane kete te cmendur. Jo, nuk ka gje, do qe te fitoje vendi i vet. Ndjenja eshte e shendetshme, eshte njerezore. Kur vjen puna, ne disa te tjera nuk duan nje pjese, dhe aq me keq, kur nje pjese e shtetit nuk do. Prandaj ne rastin e nje ambasadori, ai nuk mund te ndikonte vecse ne qofte seShqiperia sa kishte permbysur regjimin dhe mund te merrej parasysh mendimi shteteror, mendim i nje te vertete te munguar.

Nje fenomen i ngjashem i ka paraprire, eshte marrja e nje cmimi prestigjioz nga ana juaj, *International Booker Priser*? Ne faqen e internetit vinin per jukomente negative te vete shqiptareve?

Ky ka qene shembull me i shemtuar. Ky eshte cmimi me i madh qe jep Britania e Madhe, i dyti pas Nobelit. Pati kete tipar qe cmimi u shpall ne internet, u shpallen 18 kandidatet, tre muaj perparadhe njerezit jepnin mendime per ta, ndryshe nga Nobeli qe eshte sekret.Isha ne liste, e cila ishte shume e zgjedhur, me shkrimtaret me te shquar nga gjithe bota dhe i vetmi shkrimtar qe kishte komente negative nga vendi i vet isha une. Sulme te shemtuara shume dhe eshte fati im qe ishin aq te shemtuara, sepse ishin te pabesueshme dhe une e mora cmimin. Ndoshta ka ndikuar per te kunderten. Ai site u ndoq nga mijera lexues ne bote dhe ajo u komentua shume keq per popullin shqiptar. Kjo i beri keq imazhit shqiptar ne menyre te padrejte. Cfaj ka kombi shqiptar qe dalin ca zuzare atje, por nuk mund tua sqarosh te tjereve. Nuk doli askush ta kundershtonte dhe e mori Shqiperia ate njolle.

Se fundmi, pas botimit te monografise *Skenderbeu* te Oliver Jens Schmitt eshte hapur nje debat pro dhe kunder figures se Skenderbeut. Sipas jush, pse tani ky debat dhe cfare synon?

Debati eshte krejtesisht i gabuar, turperues per Shqiperine, per kombin shqiptar per dinjitetin e kombit shqiptar. Do te kujtohet si nje gje e neveritshme me vone, sic kujtohen barbarite e Haxhi Qamilit ose te Esat Toptanit. Ky eshte nje debat qe perseritet neper shekuj. Problemi eshte shume i thjeshte. Eshte nje mashtrim kolosal ne radhe te pare. Skenderbeu eshte nje figure qe nuk ka cti qortohet. Ka figura kunderthenese ne bote, sic eshte Napolon Bonaparti. Ka lavdi, ka dhe verejtje te shumta. Megjithate e ka zene vendin e tij ne historine e Frances, ne qytetet franceze me bustet e tij.Te kthehemi ne Ballkan, tek i famshmi Drakula i rumuneve. Ka qene nje prijes rumun qe ka luftuar ne perandorine osmane, por duke qene teper i eger, e liga, mizorite e tij e erresuan figuren ndersa rumunet mundohen mekot ta mbrojne. Disa natyrisht e kane mohuar, Evropa e ka hedhur poshte me percmim dhe ai eshte bere simbol i se keqes. Pra komuniteti evropian ka qene i pameshirshem me figurat, qe ndonese kane kryer nje rol heroik nga ana e jashtme, kane qene te papranueshem, saqe jane mohuar. Tani cfare ka bere ky Skenderbeu te keqe, qe ne shqiptaret duhet ta veme ne diskutim.Dhe del nje gjerman, ne menyre te papritur, kur ka nja njemije e peseqind libra per te dhe ne duhet si servile te ulim koken te gjithe dhe te shohim cthote ky gjerman, kur kemi qindra e qindra libra dhe vleresim te padiskutueshem per Skenderbeun. Ka qene nje kohe kur ai ishte me i njohur ne Evrope se ne Shqiperi. Figura e tij eshte zberthyer nga te gjitha anet. Cfare i qortohet Skenderbeut? Eshte vertet per te vene duart ne koke. Si eshte e mundur qe kjo cmenduri te ndodhe ne Shqiperi. Ose kjo lidhet me nje shemti me te madhe, qe neve sot nuk e kuptojme, por qe do te dale me vone. Eshte nje lloj perpjekjeje per destabilizim psikotik te brendshem te vendit. Se cfare ka, ku e gjeten te keqen tek Skenderbeu. Disa e qortojne se tradhtoi Turqine. Del shqiptari, avokat i perandorise osmane qe vete Turqia e ka hedhur poshte. Ceshte kjo Shqiperi e sotme? Disa kerkojne heqjen e tij nga historia e Shqiperise dhe vendosjen e Ballaban Pashes ne vend te tij: shikoni pra nje kthim kokeposhte, nje tallje me kombin shqiptar. Kjo i ben keq Shqiperise, i ben mirete gjithe atyre qe dua ta shohin mundesisht kombin shqiptar te permbysur edhe jashte Evropes. Eshte debat antishqiptar dhe antievropian. Skenderbu nuk eshte vetem njeri i shpates, por edhe i vizioneve te medha pro-evropiane. Eshte vizionari me modern, jo vetem i Shqiperise, por edhe i Ballkanit. Ceshte Ballkani sot, po psheretin mezi po pret te hyje ne Europe. Kush nga te paret prijes te Ballkanitktheu sytenga Evropa. Nuk ka tjeter si Skenderbeu.

Marre nga Alsat