Te Liza ne boten e cudirave, Liza ndoshta nuk do ta besonte se mund te kete nje vend po aq te cuditshem sa ai qe ishte ne anen tjeter te tunelit te lepurit.

Vendi yne do te ishte per te vendi i kontrasteve te thella mes formes dhe permbajtjes dhe ajo cka do ta hutonte me shume te pafajshmen Lize do te ishte fakti se ndonese vend i NATO-s, ajo do te haste nje realitet te larget nga realiteti perendimor, jo thjesht ne materie, por ne koncepte dhe filozofine e bashkejeteses.

Ne Shqiperi, tranzicioni po afirmohet gati-gati si sistem me vete ekonomiko-shoqeror. Jo thjesht nga shtrirja ne kohe, sepse natyrshem ai eshte institucional dhe konceptual, por dhe nga fakti se dinamika e emancipimit eshte shkurajuese teksa shoqeria si e tere dhe klasa politike ne vecanti nuk po konsolidojne nje bashkesi vlerash ku ne thelb te jene meritokracia dhe respekti ndaj ligjit dhe se drejtes per nje vend te NATO-s dhe aspirant per ne BE.

Ne kete sistem origjinal, Made in Albania, teresisht i pajustifikueshem pas 20-vjetesh, sepse nuk behet fjale per shtigje te pashkelura ne saje te pervojes te partnereve tane perendimore ne dekada dhe angazhimit konstant te tyre ne monitorim dhe asistim, gjithcka mbijeton ne analogji me anarkine.

Ndersa kosto e rokades se sistemeve nuk mund te absorbohet shpejt, kjo nuk mund te justifikoje papergjegjshmerine e klases politike dhe me tej pasivitetin e mbare shoqerise qe e toleron ate ne zhgenjimin e madh per te bere dhe zbatuar reformat e duhura per nje shoqeri te drejte perendimore ku deshtimet tonat monumentale te deritanishme, per te cilat po paguajme dhe cmimin e madh, jane transparenca dhe drejtesia me voten dhe pronen dhe jeta dhe dinjiteti i individit.

ZJARRI DHE HERETIZMI VOTES

Vota personale eshte e fshehte per individin dhe duhet te mbetet e tille dhe pas hedhjes se saj, por kur behet fjale per dyshime rreth leximit se saj, transparenca mbizoteron apriori dhe ajo presupozon integralitet pa lene menjane asnje fakt.

Qeveria perpiqet te fitoje kohe, duke mohuar ne menyre absurde te drejten per te ditur se ku ka vajtuar vota dhe per aq kohe sa kjo gje nuk ndodh, ajo eshte nen dyshim dhe mosbesim te thelle duke ndikuar dhe ne proceset e ardhshme zgjedhore.

Alibite juridike vecse e rendojne me shume perceptimin e elektoratit ndaj sinqeritetit qeverises rreth votes se 28 qershorit 2009. Transparenca ne funksion te respektimit te se drejtes nuk mund te kufizohet ne atributin e saj. Transparenca perkon me nevojen per dituri dhe askush nuk mund te privohet prej saj, pervecse sekret shteteror.

E padisponueshme per te davaritur cdo dyshim permes proves se zjarrit - hapjes se kutive, qeveria preferon te mbaje mbi shpine etiketen e te dyshuarit si zullumqar ne tentative per tu mos u provuar kurre si e tille duke e purifikuar mekatin e dyshuar me zjarrin e fleteve te votimit.

Çdo gje mund te pretendoje ti njohe merite vetes qeveria, por vetem per transparencen dhe lirine e votes jo. Nese gjykon se duhet te hapen po duart e saj jane te lidhura nga ligje absurde, ne pamundesi amendimit te tyre, asgje nuk e pengon te therrase zgjedhjet e reja per te rikonfirmuar perseri shumicen qe ajo pretendon se e ka gjithsesi.

Kjo eshte krize e pashembullt qe meriton te adresohet teksa behet fjala per thelbin e demokracise dhe nje sfide e re zgjedhore ne pamundesi auditimi te zgjedhjeve do te ishte demokratikisht e pranueshme.

Çmimi qe kemi paguar deri tani dhe qe mund te rritet me tej me sezonin e ri politik nuk ia vlen kokefortesine dhe absurdin per te mohuar transparence me cdo kusht pervecse eshte qellim ne vetvete.

ISH-PRONARE APO PRONARE NATYRALE!

Por, ndersa deshtimi me voten mund te tejkalohet disi me nje klase politike te pergjegjshme, prona eshte shnderruar ne mallkim me pasoja vertet afatgjata.

Pas gjysme shekulli arkivim te tyre, demokracia, qe frymezimin e pati edhe ne te drejten e prones, i nakatosi deri ne zhberje te drejtat e pronareve natyral duke vazhduar ti etiketoje ende padrejtesisht ish-pronare njesoj sikur te perjetonim ende sistemin e centralizuar.

Ndersa mund te quhen teorikisht disa shtresa si ish - p.sh., te persekutuarit, sepse presupozohet se sot jane te lire (gje qe ha diskutim, sepse shume syresh prej tyre ende perjetojne veshtiresi ekonomike dhe per me teper indiferencen e politikes), pronaret nuk mund te quhen ish sepse nuk perjetojme nje sistem te centralizuar ku prona private te mos lejohet.

Ne te kunderten, pronaret jane jo vetem nje shtrese me te drejta te plota (te mohuara prej afro 70 vjetesh) por jane dhe modeli i prones se vene legalisht perkundrejt modeleve te sotme shpesh teper te diskutueshme.

Pronaret natyrale ende besojne tek vullneti politik per adresimin e plages se tyre perkundrejt faktit se politika deri me sot ka deshmuar shpesh vetem nje kriter te vlefshmerise se propagandimit te nje problemi social - sa vota sjell ajo!

Perballe mases se pronareve natyral te cenuar ne te drejten e tyre, qendrojne nje mase akoma me e madhe perfituesish deri ne abuzim ne kurriz te prones se tyre me bekimin apo perkrahjen formale apo jo te vete politikes.

Ne kete disbalance votuesish, instinkti politik con ne privilegjimin e te ardhurve duke perjetuar sot realitete te krijimit deri te bashkive-qytet teresisht me banesa ish-informale.

Politika e dites harron se vertet nje politike parimore mund ti humbe vota momentalisht prej elektoratit qe perfitoi nga prona e te tjereve, por duke deshmuar principialitet, ajo perseri mbledh vota jo thjesht prej pronareve natyral, por prej shoqerise ne teresi qe me ne fund mund te deduktoje se po vendoset rregulli dhe ligji, duke krijuar perceptimin dhe qendrimin pozitiv ndaj nje partie qe nuk neglizhon interesat legjitime te asnje grupimi apo individi pavaresisht kostos politike, duke qene ne krah te se drejtes.

Elektorati ne shumice ne Shqiperi kerkon drejtesi dhe ky segment i tregut te votuesve pas 20-vjetesh pritjeje dhe iluzionesh eshte me i madh se kurre duke e bere fitimtarin jo thjesht numerik por dhe moral. Nese politika do te priret te kerkoje voten e moralshme perkundrejt votes se perfituesit, atehere ajo do ti paraprije dhe vendosjes se standardeve demokratike ne nje shoqeri qe vuan shume per drejtesi.

Per me teper, qendrimi parimor eshte dhe pragmatist teksa shume syresh qe kane ndertuar jeten mbi shenjterine e prones se tjetrit, per shkak te besnikerise ekuivalente me nje pasion futbolli do te votojne vazhdimisht dhe ne breza per te njejten parti ndaj partia kundershtare nuk ka perse te mos ekonomizoje burimet e saj per te adresuar parimin ne emer te se drejtes.

Ne kete kuptim, pronaret mund te besojne se vullneti politik, per hir te interesit te vete politikes, mund te konvergoje me interesin e tyre dhe te mbare shoqerise per te pare legalitetin te materializuar.

Ne te kunderten, duke i dhene gjithsesi fillimisht shansin sistemit gjyqesor shqiptar qe shpesh gjendet nen kontrollin e politikes per ceshtje te tilla madhore, pervecse, se fundi, Gjykates Kushtetuese, e vetmja shprese mbetet Gjykata e Strasburgut, aty ku ndjeshmeria dhe respekti ndaj prones eshte themel dhe garanci per gjykim te drejte.

Prona duhet te kthehet tek i zoti. Ne rast se eshte teper vone, kompensimi duhet te jete i drejte dhe i shpejte.

Ne rast se prona e tij tashme eshte pjese e nje qyteti ish-informal tashme te pagezuar ne bashki nga ana e politikes, atehere urgjentisht ai duhet te kompensohet me ate vlere qe i mundeson te bleje nje prone te ngjashme ne kushte te ngjashme me pronen e tij.

Pronaret e rinj duhet te pergjigjen ndaj vleres qe i detyrohen pronarit natyral dhe ne rast se nuk i kane fondet, duhet qe sistemi bankar te mundesoje dhenien e kredive per kete qellim me afate kohore te pershtatshme mbi bazen e prones se re si garanci.

Vetem keshtu pronari ri do te fitoje edhe certifikaten morale krahas asaj formale te pronesise, sikurse shmanget precedenti i padrejte kur detyrohet taksapaguesi per te kompensuar per veprime absurde te politikes me pronen, duke filluar me ligjin 7501 qe nuk ruajti balancat mes grupeve te interesit.

E DREJTA E JETES I JEP JETE ÇDO TE DREJTE

Te drejtat e kujtdo natyre qofshin, nuk kane kuptim pa te drejten e jetes. Demokracia presupozon dinjitet dhe siguri per jeten por fatkeqesisht lajmet tona te kronikes jane te mbushura me episode rreqethese qe deshmojne se jeta eshte zhvleresuar se tepermi.

Te vrare per gjakmarrje, motive te dobeta, motive pronesie, mossigurim teknik ne vendin e punes, varferia e tejskajshme, shpejtesia ne rruge etj deshmojne braktisjen e individit ne fatin e tij ne nje shoqeri gjithnje e me egoiste.

Pushteti nuk mund te marre vetem kuroren e lavdise per episode pozitive dhe laje duart nga pergjegjesia per kushtet qe provokojne cenimin e jetes dhe dinjitetit njerezor. Ndersa vertet vete individi anonim ecen ne fijen e perit duke neglizhuar rrezikun e perditshem, shteti duhet te jete proaktiv dhe te demonstroje vullnet per te garantuar kushtet e domosdoshme per nje jete normale dhe te sigurt.

Nuk ka perse Liza te shohe rrugeve te Tiranes makina X5 ku shoferi mban ne gji femijen e vogel ndonjehere duke i dorezuar dhe timonin, femije qe rrine ne kembe perbri sediljes se shoferit, puseta pafund te hapura ne shtegun e kembesoreve, skela ndertimit te pasiguruara, tela elektrike te ekspozuar, shpejtesi sketerre ne autostrade, ashensore qe nuk mirembahen, ndertesa pa certifikim sizmik apo pa dalje ne rast zjarri, trotuare njeshkolone nje hap larg rrotave te makinave, uje te pijshem qe perdoret per gjithcka vecse per tu pire etj.

Liza do te shtangej te shihte rrugeve te nje vendi te NATO-s skuadronet e lypesve qe ekspozojne deri femijet e vegjel, nderkohe qe ka me dhjetera programe sociale, OJQ, struktura shteterore etj qe kane bere shume pak per te ndryshuar kete perceptim.

Dallimi patetik mes te majtes dhe te djathtes qe pretendojne partite ne Shqiperi, thjesht demagogjik dhe aspak realist, mund te konvergonte gjithsesi ne nje politike sociale per te garantuar dinjitet permes politikes se duhur te pensioneve, asistences ne qendrat sociale - ushqim, strehim dhe arsimim per te margjinalizuarit etj.

Ne nuk mund te mundim kohen e duhur per te arritur nivelin e perendimit, por kjo nuk mund te sherbeje si alibi per te justifikuar kohen e humbur, shpesh me dashje, ne emancipimin dhe zhvillimin e shoqerise ndaj ne nuk duhet tia lejojme vetes te cudisim me tej Lizen qe besonte se e kishte mbyllur me aq aventuren e saj.