Tek "Xhamite e Tiranes", Roald Hysa nderton historine e 28 xhamive qe kane ekzistuar ne kohe te ndryshme ne kryeqytet. Ato qe jane zhdukur, qe jane transformuar dhe me te rejat e ndertuara pas viteve '90-te. Botohen per here te pare foto te viteve 1910-1940

"Xhamite e Tiranes" eshte nje botim dygjuhesh, ne te cilin Roald A. Hysa, jep nje histori te xhamive te qytetit te Tiranes, te atyre qe jane zhdukur, atyre qe u kane rezistuar koheve dhe me te rejat, te ndertuara pas viteve '90-te.

Ne analize jane marre keto objekte te kultit islam qe ndodhen vetem brenda qytetit, ose me sakte, kryeqytetit: 28 gjithsej.

Ato me te medhate prezantohen me nje histori me te zgjeruar e me interesante se ato te ndertuara rishtazi.

Ky botim eshte vleresuar se fundi nga Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qyteterimit Islam, si nje nga botimet me te mira ne fushen e shkences dhe te kultures islame. Nje vit para tij, ishte Aleksander Meksi qe mori nje vleresim te ketij lloji per studimin, "Arkitektura e xhamive te Shqiperise", ne shekujt XV-XIX.

Ne ndryshim nga Meksi, Hysa nuk ndalet ne nje aspekt te caktuar te objekteve te kultit. Ai jep me shume nje tablo te plote, sa te historise se ndertimit, aq edhe te rolit te tyre social e mirefilli religjioz.

Kur krijon pasaporten e nje xhamie, Hysa perfshin ne te daten e ndertimit, familjet te cilat i kane pasur nen mbrojtje, llojin e tyre, (xhami mehalle, xhami me kupole etj.), shnderrimin ne objekte me funksion social gjate periudhes se regjimit komunist, njerezit qe i kane drejtuar ato, si dhe nje pershkrim te detajuar te hapesirave brenda tyre, te artit te ornamentikes etj.

"Xhamite e Tiranes" ka te veçante pajisjen me fotografi te hershme dhe te sotme te objekteve, nje pjese e te cilave botohen per here te pare, fale mbeshtetjes qe autori ka pasur nga arkivat private te familjeve Resmja dhe Mullahi.

Tirana eshte nje qytet i ri, i formuar nga shqiptare qe ne kete periudhe, (rreth 1614, kur daton edhe ndertimi i xhamise se pare, asaj te Sulejman Pashes) jane tashme myslimane. Keshtu, ndertesat dhe faltoret e tyre do te merreshin hua nga bota islame, e Perandorise Osmane.

Por qe, sipas autorit, "ndertesat u ndertuan nga shqiptaret, duke iu pershtatur kushteve shqiptare. "Xhamite ne Gjirokaster nuk mund te beheshin veçse me rrasa guri", - thote ai, duke shpjeguar se ndertuesit shqiptare kane perdorur ato materiale qe ekzistonin ne Shqiperi.

Nje pjese e shenjave te femijerise se qytetit kane mberritur edhe sot, duke e luhatur disi silueten e Tiranes ndermjet nje qyteti vertet Perendimor, por pak i epuar per nga Lindja.

Ne librin e tij, Roal A. Hysa ka lene jashte teqete, sepse nuk i perkasin besimit sunit, ndersa lokalizon me saktesi vendndodhjen e xhamive. Keshtu, pjesa me e madhe ndodhen ne qender te lagjeve, aty ku banoret kishin mundesi te mblidheshin, te luteshin, apo, ne dite te caktuara, te merrnin me qira ambientet e jashtme te xhamive, per t'i shnderruar ne pazar.

Madje, disa syresh nuk njihen me me emrin e tyre, por me emrin e pazarit, siç eshte per shembull "Xhamia e pazarit te ri", ku sot pak kush mund ta dije qe quhet Xhamia e Kokonozit. Ajo, se bashku me Xhamine e Tabakeve, jane dy me te vjetrat ne qytetin e Tiranes, te cilat vazhdojne te jene funksionale.

Autori nderton harten e tyre sipas nje rendi kronologjik te ndertimit te tyre. Keshtu kryexhamia qe, edhe pse nuk "rron", eshte ne rrefimet e tiranasve, eshte xhamia e Sulejman Pashes, qe ndodhej aty ku sot eshte monumenti i "Partizanit te panjohur".

E ndertuar ne vitin 1614, ajo ne fakt nuk ishte vetem nje xhami, por nje kompleks i ndertuar nga Sulejman Pashe Bargjini. "Kompleksi" perfshinte furra, hamam dhe han. Fatkeqesisht, nuk i mbijetoi dot Luftes se Dyte Boterore. "U demtua rende gjate terheqjes se ushtrise gjermane nga Tirana dhe ne vitin 1950 u shkaterruan edhe ato pak gjurme qe kishin mbetur",- thote Hysa.

Pothuajse te njejtin fat pati edhe Xhamia e Karrapicit, e ndertuar ne shekullin e 18-te, e cila ia la vendin Muzeut Historik Kombetar, me 1930-en.

Ne linjen e Xhamive me te medha dhe te rendesishme gjendet edhe Xhamia e Et'hem Beut, e cila fillimisht njihej si Xhamia e Vjeter. Ështe nje nga Xhamite, qe Hysa i ka kushtuar me shume vemendje.

Ne disa faqe ai shpjegon me hollesi historine e ndertimit te saj, duke nisur qe ne vitin 1789 me Molla Beun, vazhdimin nga Et'hem Beu, dhe ne vitin 1823 ishte Haxhi Et'hem Beu qe mbylli gjithçka, me ndertimin e Kulles se Sahatit.

Kjo xhami eshte nder te paktat qe nuk u shkaterruan gjate regjimit komunist me statusin e "monumentit te kultures", qe ne fakt nuk ishte shpallur qarte si i vizitueshem. Kjo gjendje ankthi e "Et'hem Beut", zgjati per 23 vjet, qe prej 1967-es, koha e revolucionit kulturor dhe luftes kunder fese dhe zakoneve prapanike.

Emri i gjate i asaj qe sot njihet si Xhamia e Tabakeve, ne te vertete, sipas Hyses, eshte Xhamia e Sherif Mehalles se Tabakeve.

Data e sakte e ndertimit nuk dihet, por ai shkruan se eshte ndertuar ne shekullin e 18-te, nga nje prej esnafeve me ne ze te Tiranes se asaj kohe, Esnafi i Tabakeve. Me pas, me 1922-shin, ndertesa demtohet nga nje rrufe dhe riparohet me ndihmen e familjes tiranase, Resmja, e cila edhe sot vazhdon te kujdeset per te.

Autori ka futur ne kete botim edhe nje kopje te dokumentit te qeverise, qe me 18 shkurt te 1967-es urdheron: "Te gjithe kleriket myslimane te mbyllin faltoret dhe tyrbet dhe t'i vene ne dispozicion te popullit...". Sipas Hyses Xhamia e Tabakeve eshte e fundit qe mbylli dyert per besimtaret ne dhjetor te 1967-es.

Pas ketij viti, ashtu si edhe objektet e tjera fetare, u shnderrua ne nje objekt me funksion social. U vu ne sherbim te bandes frymore te qytetit te Tiranes dhe per kete u bene ndryshime ne strukturen e saj.

U shtua dhe nje kat dhe, per pasoje, u shkaterrua kupola dhe minarja. Vetem ne vitin 1993, ndertesa do t'i kthehej komunitetit mysliman, i cili do ta riparonte dhe do t'i jepte pamjen qe ka sot.

Vetem ne fillim te viteve '90-te, komuniteti mysliman rimerr xhamite, dhe nis procesin e restaurimit. Por, ardhja e demokracise ne vend solli edhe shtimin e popullsise se Tiranes, dhe komuniteti mysliman, duke ndjekur modelin e hershem te paraardhesve, sipas te cilit "çdo mehalle duhet te kete xhami", filloi te ndertoje xhami te reja, sipas lagjeve te cilat po merrnin forme.

Nder keto te rejat mund te permenden Xhamia e Medresese, e perfunduar ne qershor te 2001-shit, Xhamia e Xhures (1996), Xhamia e Çullhajve (1993), Xhamia ne Bllokun Al-Mak (1998) dhe Xhamia Manallari (2007).

"Terminator"-i vjen ne Tirane

Sot, ne oren 10:00, ne Kinema "Millenium", fillojne projektimet e filmit "Terminator Salvation", te regjisorit McG. Dita e Gjykimit e ka shnderruar boten ne nje germadhe, ndersa makinat Terminator po behen me te fuqishme se njerezit.

Por, keta te fundit kane nje force qe nuk matet me njesi. John Connor vihet ne krye te rezistences njerezore, kunder makinave. Aksionin e pjeses se katert McG, ia ka besuar aktorit Christian Bale, perkrah te cilit interpretojne, Sam Worthington, Moon Bloodgood dhe Helen Bonham Carter.

Miqesi e shtirur ne "Marubi"

Cikli i filmave spanjolle ne kinemane "Marubi", prezanton ne oren 19:00, "Ne qytet" (En la ciudad), te regjisorit Cesc Gay. Ne 110 minuta, Gay tregon historine e 13 njerezve qe e konsiderojne njeri-tjetrin miq. Por, pas fasades se miqesise fshihen shume sekrete. Interpretojne Monica Lopez, Eduard Fernandez, Maria Pujalte, Alex Brendemuhl, Vicenta N'Dongo etj. Filmi eshte ne gjuhen spanjolle dhe shoqerohet me titra ne anglisht.