A don qymyr zotni?

Publikuar me : 26.11.2011 Ne : Kulture - 67 Lexime. Origjina : Gazeta Shekulli

Eltjon Doçe

Një ndër karakteristikat e estetikës krijuese të Migjenit, së paku në prozë, është ajo që me vetë termat e këtij autori do ta quanim një lloj estetike “OSE-OSE” pra estetikë e alternativës të cilën me fjalë të tjera do të mund ta cilësonim si estetika e ekuivokut të qëllimshëm autorial.

Nuk janë të pakta rastet kur gjatë leximit të prozës së Migjenit, ka çaste që po i etiketojmë si “të dyshimta”, të mjegullta, pra çaste kur ligjërimi (gjegjësisht rrëfimi) bëhet disi i errët pra, në vend që ta ndriçojë, e errëson historinë e rrëfyer.

Teksti i marrë në shqyrtim përbën një rast interesant studimi në pikëpamje të zbulimit të mekanizmave ligjërimorë të cilët gjenerojnë atë që në traditën e studimeve letrare quhet si lexim analogjik apo alegorik, pra një lexim midis/nën rreshtave.

***

Skica “A don qymyr zotni?” ofron një model sesi mund të bashkekzistojnë në mënyrë simbiotike brenda të njëjtit tekst, madje edhe të funksionojnë brenda tij, dy izotopi të ndryshme, të cilat jo vetëm që nuk e shkatërrojnë koherencën e tekstit, (por krijojnë koherenca paralele) përkundrazi i japin atij mundësinë që ai të marrë lexime/interpretime të shumëfishta.

Nuk është e vështirë që të konstatohet, qoftë edhe përmes një vështrimi sipërfaqësor se, në krijimtarinë e Migjenit, përveç tipareve të tjera, një përmasë që bie mjaft në sy është edhe ajo erotike.

Madje ky erotizëm është shumëpërmasor: nga një erotizëm infantil-platonik, në atë seksual, të një seksualizmi gati në atë incestual e deri tek homoseksualizmi.

Nuk hyn në interesat e kësaj ligjërate që thjesht të ripohojmë se kjo është një skicë me nëntekst të theksuar erotik (a më mirë me thënë) seksual sepse ky është një fakt i njohur, por qëllimi ynë është që të përpiqemi të qartësojmë mënyrën se si funksionon ky mekanizëm tekstor i manipulimit semantik i cili na lejon të dalim pikërisht në përfundimin e sipërpërmendur, pra se vërtet nënteksti i kësaj skice i këtij rrëfimi është erotik/seksual.

Ka dy izotopi qartësisht të dallueshme (megjithëse të ndërshtëna në njëra-tjetrën):

Izotopia e parë është ajo e Ofertës së shkëmbimit tregtar – pra historia e rrëfyer tregon se kemi një ofrues (malësorja e re), një produkt (qymyri), përpjekja për ta reklamuar produktin (kujtojmë togfjalëshin “qymyri në konkurs”), një çmim, klientë si dhe negocimi i çmimit me klientin e mundshëm.

Izotopia e dytë është ajo e Ofertës së shkëmbimit tregtar seksual/trupor – pra sërish kemi një produkt që në këtë rast përkthehet në një “shërbim” që malësorja mund të ofrojë (kujtojmë që dy herë është përdorur togfjalëshi malësorja është e re dhe e bukur – qysh në izotopinë e parë sipas të gjitha gjasave jo pa qëllim) – përpjekja për të tërhequr vëmendjen tek ky shërbim.

Dhe këto dy izotopi, nga pikëpamja sasiore, krijojnë një balancë të tillë që rreth gjysma e parë e tregimit përgjithësisht anon më shumë nga izotopia e parë, ndërsa gjysma tjetër anon më shumë nga izotopia e dytë.

Rirendisim fragmentet e “dyshimta” që i përkasin të gjitha izotopisë së dytë:

 

- E qymyri s’u shit. Vendosi ta japi ma lirë.

- Djaloshin e tërheq bukuria e malsores. Miqësisht i afrohet dhe i thotë sa asht ora. E pyet sa e mban qymyrin. Ban pazarllëk, edhe pse s’ka qëllim ta blejë. Por malsorja asht e bukur dhe e re. Pse mos të kuvendoj pak me të? “Asht e ndytë, – konstaton djaloshi. Sa teveqele janë këto katundaret. Nuk të kuptojnë. Duhet me i thanë… dhe atë që nuk thohet.”

- Kujtohet si nja dy tri herësh i janë vu mbrapa do njerëz, dhe së pari se ç’lypshin prej saj [...]

- Njerëzit i ka ajo frigë. E pse? Pse asht e re dhe pak e bukur.

- Malsorja siellet. E njef njeriun q’e pyet. Ia ka shitë edhe nji herë qymyrin.

 

(Një parantezë: Duke njohur formimin e thellë teologjik të Migjenit nuk është çudi që folja njef të jetë përdorur me konotacionin e njohjes fizike, pra të kontaktit seksual. Këtë hipotezë e përforcojnë frazat që vijojnë më poshtë. Po sjellim këtu një ilustrim sqarues që e mbështet këtë hipotezë përmes një pasazhi nga Bibla, përkatësisht nga Ungjilli sipas Lukës: “Dhe engjëlli i tha: ‘Mos ki frikë, Mari sepse ke gjetur hir para perëndisë. Dhe ja, ti do të mbetesh shtatzënë dhe do të lindësh një djalë dhe do t’ia vesh emrin Jezus [...] Dhe Maria i tha engjëllit: Si do të ndodhë kjo, përderisa unë nuk njoh burrë.” Luka 30:34)

 

- Më ke idhnue atë ditë, – i thotë njeriu dhe shikon majtas e djathtas.

- Malsorja qeshet, disi e turpnueme. E mshef ftyrën. Kuqet. Nuk i çon sytë në njeriun. Pyet e frigueme: – Sa për ty pra?

- E ai njeri q’aty, ai që tash po ec përpara saj, peshon shumë randë në kujtesën e malsores, e  cila kuqet e skuqet nga turpi.

 

Jemi të mendimit se izotopia e vërtetë është ajo e dyta e cila e zhbën të parën, kur arrihet leximi i frazave të fundit të skicës ku edhe kuptohet se në këtë rrëfim përpjekja e ofrueses nuk është aspak për të shitur qymyr; “shitja e qymyrit” s’është gjë tjetër veçse një grackë autoriale për të shpërqendruar vëmendjen nga historia e vërtetë e cila po rrëfehet midis rreshtave në funksion të realizimit të këtij efekti.

***

Ligjërimi për seksin në këtë rast është mjaft i tërthortë: në asnjë çast insinuata se kemi të bëjmë me një ofertë seksuale nuk zbardhet plotësisht (të paktën jo verbalisht) megjithëse nënteksti është qartësisht i kuptueshëm.

Jemi të prirur të besojmë se Migjeni e ka bërë këtë kamuflim jo në respekt të një ligjërimi me një gjuhë viktoriane për seksin nga shqetësimi për të mos cenuar “ligjërimin e moralshëm”.

Më shumë jemi të mendimit se kjo mund të jetë rezultat i një zgjedhjeje të vetëdijshme që  ka të bëjë me një qëllimshmëri autoriale të mirëpërcaktuar: të lexohen dy histori të ndryshme brenda të njëjtit tekst, të krijohen ekuivoke dhe të ngatërrohet lexuesi nëpër ambiguitetet semantike për të prodhuar dhe për të ligjëruar në fund të fundit po të njëjtën gjë për të cilën flitet edhe tek “Historia e njenës nga ato”, “Blasfemi”, “Pak poezi” etj., veçse me terma të kriptuar nëpër tekst.

Të ndodhur përballë një alternative tipike migjeniane: autocensurë apo procedim i vetëdijshëm estetik, sido që të jetë e vërteta, gjasat janë që Autori-Model të ketë arritur t’i pajtojë të dyja, pra t’i shpëtojë autocensurës përmes një procedimi të qëllimshëm autorial, duke zbatuar (vullnetshëm ose jo) atë parim “sjelljeje” (në këtë rast sjelljeje ligjërimore) që me fjalët e alteregos së tij artistike (Nushit, pra) do të ishte ky:

“Unë jam pa moral, koncepti i em menduar – mos me thanë ideologjija, nuk pajtohet me moralin, të cilin mue kjo shoqni ma imponon. Por un e marr moralin e saj për sy e faqe, në sa prapa ia los lojën kur të duesh.”

 

Autori është Letor në Departamentin e Letërsisë, UT