Publikuar me : 31.08.2011 Ne :
Kulture - 33 Lexime. Origjina : Gazeta Shekulli
Elsa Demo
Lech Majewski (1953, Katovicë) është i ftuar në Festivalin e Filmit në Durrës. “Mulliri dhe kryqi”, Poloni/Suedi, 2010, 97 min, konkurron për Gladiatorin e Artë në kategorinë Vizione Bashkëkohore. Frymëzim dhe objekt kërkimi u bë Pieter Bruegel (1525-69) piktori flamand i Rilindjes me tablonë epike “Rruga e Golgotës” ku përshkruhet kalvari i Krishtit në një kohë tjetër, në kohën e pushtimit të atdheut të piktorit nga ushtria spanjolle.
Gjuha e Bruegelit është e fshehtë. Majeëski futet në peizazhet fshatare të piktorit nëpërmjet teknikës dixhitale dhe realizon një vepër të jashtëzakonshme filmike, një kërkim rrënjësor estetik po aq edhe në moralin e kohëve të vjetra, moral që sot Majeëski e shikon të përmbysur. Në intervistën për “Shekullin”, regjisori flet për realizimin e “Mulliri dhe kryqi”.
Zoti Majewski, pamë mbrëmë se si nga një tablo e 1564-ës ju keni ndërtuar një vepër kinematografike që riprodhon pikturën e Peter Bruegelit dhe në anën tjetër duke i nxjerrë personazhet nga tabloja, rikrijoni jetën me një shtresë simbolesh. Është një leksion se si arti e rikrijon jetën?
Vetëm arti mund ta riprodhojë këtë imazh kompleks që na vjen nga kohët e shkuara.
Teknikisht si është realizuar filmi?
Doja ta mbaja këtë film në hapësirën e Bruegelit. Nuk mund të mbërrish kurrë aty duke përdorur kamera të zakonshme. Sepse perspektiva e një kamere të tillë funksionon mbi një perspektivë false, perspektivë gjeometrike, dhe që nuk është perspektiva e piktorit dhe as perspektiva e syrit njerëzor.
E quajtura perspektivë e Renesansës, - linjat fokusohen në një pikë, çka Renesansa e zbuloi dhe Leonardo e vizatoi – parashikon që observuesi nuk lëviz, si një gur milear. Syri njerëzor dhe qenia njerëzore është në një lëvizje konstante, pra linjat e perspektivës ndërrohen në mënyrë të vazhdueshme. E kështu ne kemi njëfarë mënyre të butë e të shtruar të fokusit.
Nga disa riprodhime shumë të mira të Bruegelit nga Constitute Historical Museum në Vjenë, duke ndjekur linjat e peizazhit, zbulova se aty ekzistojnë disa perspektiva të ndryshme të cilat bien në kontradiktë me njëra-tjetrën. Ato i shkaktojnë vështrimit tënd një farë mashtrimi magjik sepse ka disa pika vështrimi të ndryshme, njëra vjen nga lart, një tjetër nga e djathta. Të mendosh se Bruegel i ndërron këto peizazhe, dhe vendet ku ai i takon perspektivat i mbulon me grupe njerëzish, kështu qe në nuk i shohim këto “qepje”.
E pra të gjitha këto unë në filmin tim nuk mund t’i realizoja me syrin e ftohtë të një kamere nga një pikë vështrimi. Duhej ta ndaja imazhin në pjesë dhe çdo pjesë ta zhvilloja më vete. Kështu pjesa e aktorëve u zhvillua në një ekran të madh blu në studio, pjesa tjetër, një peizazh i xhiruar i riprodhuar sipas tablove të Bruegelit, e kështu e radhë, deri te retë që janë xhiruar në Zelandën e Re.
Pra kjo punë ka qenë si një thurje e një sixhadeje dixhitale.
Një punë e mundishme kolosale për ta parë në një vështrim tjetër historinë dhe religjionin?
Sepse këto janë trashëgimia jonë, këto përbëjnë historinë tonë.
Ato shpjegojnë më mirë se çfarë jemi tani, arti i të shkuarës na flet më mirë për të sotmen?
Foto nga filmi The Mill and the Cross
Unë mendoj se vizioni i botës sipas artistëve si Bruegel e përshkruan çdo gjë më mirë, më thellë, më bukur, më me mjeshtëri se gjërat bashkëkohore. Sot çdo lloj llumi që prodhohet mund të quhet art. Unë mund ta gris këmishën time e ta ekspozoj si vepër arti. Vijnë disa kritikë, me dorën në mjekër dhe thonë: ndoshta ai përshkruan shpirtin e dëshpëruar të njeriut bashkëkohor! E pra gjepurat na kanë mbytur, na kanë ardhur deri në fyt.
Jo, ky nuk mund të quhet art. Ata burra ishin në radhë të parë mjeshtër gjenialë, studiues të natyrës dhe të natyrës njerëzore, të historisë, të religjioneve, të Zotit, duke shkuar më përtej e më përtej në aspekte të transhendencës. Kurse ne sot riprodhojmë një lloj dijeje që as mund të imagjinohet prej tyre.
“Mulliri dhe kryqi” është një pasuri simbolesh e duke u përpjekur të japësh shpjegime edhe mund të humbasësh nëpër to. Gjatë leximit të kësaj shtrese në filmin tuaj çfarë duhet mbajtur parasysh apo duhet shmangur?
Gjuha e simboleve është gjuhë e thellë, gjuhë e arketipave, është gjuhë primare në krahasim me gjuhën verbale. Një tabloje të asaj kohe mund t’ia ngulësh sytë dhe ta shohësh për një kohë të gjatë, sepse piktorë si Bruegel, përdorin disa lloj simbolesh. Në familjet holandeze, për të mos u bërë shumë familjarë me pikturën, tablotë mbuloheshin me një perde dhe ashtu siç bëjmë ne sot përballë televizorit, ata hapnin perden dhe shihnin tablonë.
Dhe piktura zakonisht riprodhonte diçka për t’i fituar zemrën dhe mendjen e dikujt. Shumë piktura të artistëve holandezë të asaj kohe janë soditje të nature morte, por në fakt të ftojnë për t’i lexuar simbolet. Nëse në një pjatë argjendi sheh tri kokrra ullinj dhe një thikë, do të thotë se kemi të bëjmë me parabolën e Krishtit në kodrën e Ullinjve.
Një gotë me verë do ta lidhnim me darkën e fundit, bukën me trupin e Krishtit. Kështu që mendohet që kjo gjuhë duhet njohur. Vetëm në këtë mënyrë mund t’i kuptosh historitë e atyre tablove. Një udhëtim në muze, nuk është vetëm një udhëtim në estetikën vizuale, por një udhëtim me domethënien që rrokin këta njerëz.
Për shembull: nëse i referohemi tablosë “Martesa e Arnolfinit” nga Jan van Eyck, nëpërmjet gjuhës së simboleve mund të kuptojmë cilët janë këta njerëz, çfarë domethënie ka dora e majtë e burrit e vendosur në dorën e gruas. Njerëzit mendojnë se gruaja me atë fustan të fryrë duhet të jetë shtatzënë, por molla në dritare është simbol që na thotë se nusja është “e paprekur”. Barku i saj duket i fryrë sepse ajo është moda e veshjes në atë kohë.
Pandoflat në dysheme janë domethënie e respektit për shtëpinë e kështu me radhë, shandani që simbolizon Virgjëreshën Mari dhe qiriri aty që simbolizon Krishtin.
Me fjalë të tjera është një gjuhë e simboleve që është zbehur nga jeta jonë dhe është bastarduar sepse është e gjithëpranishme nga përdorimi komercial i simboleve. Në këtë mënyrë ajo parashikon një gjuhë tjetër nga gjuha e simboleve në të shkuarën. Nëse kjo gjuhë të çonte në nivelet të larta shpirtërore, në një mbretëri shpirtërore, sot gjuha e simboleve të shpie në ferr, në një botë materiale.
Foto nga filmi The Mill and the Cross
Për të gjitha arsyet personale dhe politike: Solidariteti dështoi. Ishte një kombinim forcash që po më shtynë jashtë vendit tim.
Si ishte e gjithë kjo për ju?
Isha i dëshpëruar. Ai regjim dukej se nuk do merrte kurrë fund. Kur i thashë lamtumirë Polonisë, dukej se nuk do të kthehesha më. Fatmirësisht ndryshoi gjithçka dhe dhjetë vjet më vonë jam kthyer rregullisht. Kisha familjen aty, kisha nënën. Jam ftuar për të hapur sezonin operistik, për të vënë në skenë “Karmen” ose për të bërë filmat që kisha dashur t’i bëjë dikur dhe nuk kisha mundur për shkak të situatës, “Vojcek”, “Angelus”.
Kishit lënë ndërkaq në Poloni një pjesë krijimtarie të fillimeve tuaja.
Filmat që realizova pas kësaj periudhe kanë ndikimin e kushteve të reja, e jetës
fillimisht në Londër, e më pas në Nju Jork dhe Los Anxheles. Kalova 2 vjet në Rio de Zhaneiro për prodhimin e filmit “I burgosuri i Rios” që u prit mirë në arenën ndërkombëtare. Mu dha mundësia për të bërë karrierë në Hollivud. Pas këtij filmi atëherë vendosa që të ndjek rrugën time të cilën nuk ta bëja duke qenë pjesë e industrisë hollivudiane.
Edhe Coppola që vjen te ju nesër e që përpiqet ta bëjë apo ta ketë bërë një rrugë të tillë, e bën këtë duke qenë i margjinalizuar. Ai është gjigant i kinemasë, por shikojeni pak: po bën filma që nuk i kanë distribucion. Me forcën e emrit të tij ai arrin të bëjë kinema e cila nuk arrin te publiku, në kinematë amerikane.
Me fjalë të tjera këtë panoramë do ta përmblidhja: duhet të jesh ose lëneshë ose prostitutë. Personalisht do preferoja të isha lëneshë.
Kur ka nisur tek ju influenca e poezisë dhe e arteve vizuale?
Fillimet e mia janë me poezinë dhe pikturën. Studimet e para i kam bërë për arte të bukura prandaj e konsideroj veten piktor. Gjuha ime primare është piktura dhe imazhi. Unë shoh imazhe dhe dëshiroj t’i realizoj. Unë e shoh kinemanë si një kryevizion që prodhon nënvizione, nënseksuenca. Është një nënë e madhe që lind të vegjël. Fillimisht imazhi që më intrigon përmban disa dimensione paradoksale që prodhojnë një kuptim kompleks.
Shpesh unë nuk i kuptoj ato vizione, e ndonjë herë tjetër ia dal, sepse domethënia e tyre është kontradiktore. Folëm për një film që na shpie në vitin 1564. Ju kujtoj skenën ku spanjollët kryqëzojnë djalin flamand. Fare mirë mund të thuash që ky është një Jezu Krisht, por në fakt nuk është. Kjo ushtri spanjolle është njëherësh ushtri katolike e ortodoksisë. Kështu kuptimi bëhet më intensiv.
Në fakt këto tablo të cilave unë iu referohem janë bërë nga Bruegel, ndërsa unë përpiqem të mendoj për strukturën dhe domethënien, të nxjerr historinë e tyre dhe të atyre njerëzve. Për mua ato shprehin paradoksin e atyre imazheve fillestare të cila prodhojnë lëngun e vërtetë. Ato shtrojnë pyetje që kërkojnë një përgjigje. Kështu nis ky proces.
Filmat e mia e kanë këtë kompleksitet, që nga njëra anë është i mirë, sepse besoj që në jetë ka më shumë të vërteta të thjeshta, besoj se ajo që pohohet mund të bjerë në kontradiktë. Mirëpo qenies njerëzore kjo gjë nuk i pëlqen. Qenia njerëzore kërkon të vendosë sipas rendit ç’është e mirë dhe ç’është e keqe, ç’është e bardhë dhe ç’është e zezë.
Dhe jo të shohë ndërmjet, si Bruegel-i juaj që e fshihte Krishtin në mes të turmës përgjatë rrugës së Golgotës?
Po dhe sidomos sot në kohën tonë, njerëzit në këtë kaos, në këtë lloj rrethimi prej informacionit të panevojshëm dhe prodhimit komercial, janë të humbur. Njerëzit sot janë të humbur. Rregullat e etikës kanë shkuar, kanë vdekur.
Hera e parë që vini në Shqipëri, çfarë njihni nga vendi ynë?
Nuk di shumë, por Hoxha është një stampë për shumë njerëz jashtë, stampë për njeriun që e ka shkatërruar këtë vend.
