Publikuar me : 12.12.2011 Ne :
Kuriozitete - 24 Lexime. Origjina : Gazeta Shekulli
Intervistoi Alfred Peza
Në një intervistë dhënë gazetarit Alfred Peza në “Debat” në Vizion Plus, akademiku i njohur kosovar Rexhep Qosja jep disa vlerësime lidhur me botimet e fundit në Tiranë dhe ndalet tek marrëdhëniet me Ismail Kadarenë. Më poshtë pjesë nga intervista e transmetuar mbrëmë:
Pak ditë më parë në Tiranë u mbajt një panair libri i cili tërhoqi vëmendje… Si e keni përcjellë këtë lajm?
Më ka bërë përshtypje diçka sivjet, që mund të jetë për herë të parë. Mediat, unë sigurisht nuk i kam parë të gjitha, por flas për disa që i kam parë, të gjithë kohën i kushtuan kujdes disa veprave (…) Ato ditë u botua dhe libri historik i Arben Putos. Pashë një informatë dhe asgjë më, një vepër me rëndësi e Arben Putos. U nënçmuan vepra të tilla. Kjo gjë është jo shumë e dëshiruar për kulturën tonë dhe jo pa pasoja për të.
Jeni njohur me librin e Edi Ramës?
Pokam lexuar disa pjesë, por jo librin në tërësi.
Po libri Enver Hoxha i B.Fevziut?
Ai është një libër publicistik. Kam lexuar më shumë pjesë të atij libri të botuar edhe në gazetat e Prishtinës. Është vepër publicistike, jo shkencore. Nuk i plotëson kushtet të quhet vepër shkencore. Për një autor të talentuar siç është Blendi Fevziu, unë mund të them se ajo nuk mund të quhet fotografi e Enver Hoxhës. Është vepër që s’i plotëson kriteret shkencore për të bërë një monografi shkencore.
Të bësh një biografi, siç e quan, për Enver Hoxhën, obligimet janë shumë të mëdha. Për çdo figurë politike që ka sunduar për 40 vjet janë obligime shumë të mëdha për atë që merr lapsin të shkruajë për atë. Nuk mund të shkruhet për Enver Hoxhën pa u futur në arkiva, jo vetëm të Shqipërisë, s’mund të pretendojmë të themi gjë të saktë, të ndershme, që flet objektivisht për Enver Hoxhën, punën e tij, sundimin e tij, ideologjinë e tij, politikën e tij, moralin e tij, pa u futur në arkivin e Shqipërisë, në arkivin e komitetit qendror, në arkivin qendror të Shqipërisë, pa u futur në arkivat e Jugosllavisë, në arkivat e Beogradit, pa u futur në arkivat e Bashkimit Sovjetik, pa u futur në arkivat e Uashingtonit, të Londrës, pa u futur në arkivat e Romës dhe të Athinës. Absolutisht nuk mundet. Ka materiale shumë atje për Shqipërinë, për diktaturën, për Enver Hoxhën. Unë kam lexuar këto ditë biografinë me 3 vëllime për Trockin, të Isak Dojçerit, vepër monumentale, e punuar shumë gjatë, e punuar prej një gjeniu të shkencës, përmes të cilës njeh Trockin, por njeh historinë e Bashkimit Sovjetik. Për Enver Hoxhën, duke njohur jetëshkrimin e Enver Hoxhës, ai që bën jetëshkrimin e tij duhet të na bëjë të mundshme të njohim Shqipërinë e kohës së tij njëkohësisht. Eshtë shkencë një monografi për Enver Hoxhën. Duhet ta presim atë monografi gjatë për të kuptuar Enver Hoxhën dhe për të kuptuar diktaturën e asaj kohe.
Sa gjatë do të presim, kanë kaluar 25 vjet….
Nuk do ta kemi shpejt në dorë atë biografi sigurisht.
Kush mund ta shkruajë?
Shkencëtarët. Duhet formim shkencor, historik.
Profesor, jeni njohur me librin e Helena Kadaresë?
Poashtu kam lexuar pjesë të këtij libri, jo në tërësi librin.
Keni lexuar pjesët që lidhen me ju?
Po, kam lexuar pjesët që lidhen me mua (…) Unë Helena Kadarenë e njoh ndoshta prej vitit 1972, kur ka shkuar një delegacion i shkrimtarëve të Kosovës për të vizituar shkrimtarët e Shqipërisë, në Tiranë. Në delegacion kam qenë edhe unë. Aty jemi takuar për herë të parë. Ndoshta për herë të parë edhe me Ismailin edhe me Helena Kadarenë. Natyrisht jam takuar edhe në shtëpinë e tyre, kam qenë i ftuar prej tyre. Kam qenë mysafir në shtëpinë e tyre jo vetëm një herë. Ata kanë qenë në shtëpinë time në vitin 1999, pas luftës, në muajin tetor ndoshta, në panarin e librit në Prishtinë.
Ka pasur një rivalitet letrash midis jush dhe Ismail Kadarenë?
Unë s’do të flisja për rivalitetit. Unë do të flisja për pikëpamje absolutisht të ndryshme.
Të ndryshme letrare apo jashtëletrare?
Jo, teoriko-letrare, historiko-letrare, kritiko-letrare, në përgjithësi krijuese. Ismaili ishte përfaqësues i realizimit socialist, më i dukshëm, më ekspresiv, më i shquari i realizimit socialist…
Mos është pak e rëndë kjo?
Jo, ai ka shkruar edhe vepra që dalin prej kësaj dogme, dalin.
Kush janë veprat që dalin që dalin nga dogma e realizmit socialist të Ismail Kadaresë?
Shiko, unë kam shkruar për “Kështjellën”, kam shkruar për të, kjo vepërdelprej dogmës së realizmit socialist. “Piramidat” edhe vepra të tjera. Këto që i ka shkruar pas viteve ’80, por ai ka shkruar edhe shumë vepra që janë ekzemplarë të realizmit socialist, janë konkretizim të realizimit socialist dhe këto janë shumë. Unë e lexova tani deklaratën e Martin Camajt. Korrigjimin që bëri gjermani në ‘Shekulli’ për Kadarenë, tani ai kërkoi falje, por kjo e dyta që ai botoi ishte pak më e rëndë se e para. Dilte se Martin Camaj është gëzuar që Ismaili ka kaluar, se tani do të shkruajë letra që do të jenë të liruara prej atyre kufizimeve që ai kishte përpara, vepra të tjera.
Shqipëria ka qenë një diktaturë dhe e egër…
Por diktatura të egra ishin edhe këto të tjerat… Në Jugosllavi janë bërë shumëfish pushkatime më shumë se në Shqipëri.
Të vijmë tek libri i Helenës, tek momenti që përshkruan pjesën tuaj…
Po. Aty mua më befasoi. Unë kisha një perceptim tjetër për shkrimtaren, zonjën Helena Kadare, ajo aty thotë disa të pavërteta. Mosmarrëveshjet e Kadaresë me mua s’kanë filluar atëherë, në 1997 thotë ajo për shkak të dy letrave që unë ia çova Kadaresë. Më së pari, ato letra nuk ia kam çuar si thotë, ata mund t’i kenë gjetur në kutinë e postës në shtëpi, por unë s’i kam çuar. Si do t’i çoja unë në kutinë e tyre të postës ato letra? Unë s’kisha adresë të Ismail Kadaresë. Unë i kam çuar tek botuesi i tij nëParis. Kam marrë të dhëna për adresën e botuesit dhe i kam çuar përmes faksit, në atë adresë, një letër të shkruar frëngjisht që me lutjen ato artikujt t’ia dorëzojë Ismail Kadaresë. Tani nëse botuesi i Ismail Kadaresë nëParisia ka futur në atë kutinë e postës në shtëpi kjo është keq edhe për Ismailin edhe për botuesin e tij, pasi është dashur t’ia japë në dorë, ta thërrasë që të shkojë t’i marrë ose t’ia çojë me dikë prej shtëpisë botuese atje.
Cili është burimi i konfliktit tuaj në atë kohë?
Mosmarrëveshja që ju quani konflikt nuk ka ndodhur në atë kohë. Unë i kam shkruar Ismail Kadaresë në atë letër. Kjo ka qenë themelorja. E lexova në intervistë të Ismail Kadaresë dhënë diku në Europë, e lexova të përkthyer në të cilën ai thoshte që në shqiptarët që po ikin në 1997 prej Shqipërie po djegin çdo gjë për t’iu bërë të mundur që t’iu thonë europianëve se s’kemi ku rrimë atje, pranonani ju. Ishte fyerje e madhe kjo për ata shqiptarë dhe për Shqipërinë. Nuk iknin shqiptarët duke djegur dhe pjekur Shqipërinë, iknin prej situatës politike, regjimit të Sali Berishës. Unë i thashë Kadaresë, shkrimtarët kurrë s’janë vënë në anën e politikanëve për të mbrojtur dhunën e tyre, e regjimeve, shkrimtarët janë vënë në anën e popullit, vihu mbroje popullin dhe jo Sali Berishën. Kjo ishte teza e krejt letrës sime. Me asgjë Kadare nuk ka dhënë të kuptojë se është hidhëruar me këtë letrën time. Absolutisht. Unë kur kam shkuar në konferencë, jam parë më vonë me Ismailin, në vitin 1999 nëParis, kam pasur dy biseda telefonike me të. Marrëdhëniet kanë qenë në rregull. Ka ardhur në Kosovë në 1999 në panair të librit (…) Ismail Kadare ishte mysafir i imi, marrëdhëniet tona ishin krejtësisht në rregull. Kështu që, zonja Kadare thotë një të pavërtetë në lidhje me vitin e mosmarrëveshjeve tona dhe me letrën time.
Kur ndodhi mosmarrëveshja juaj?
E vërteta ndodhi më andej, kur unë botova broshin me titull “Ideologjia e shpërbërjes”. Atëherë ishin shumë aktuale tre ide në Kosovë. E para, ideja e ndërrimit të gjuhës, krijimit të një gjuhe të re letare, të një gjuhe standarde, pak a shumë për veriun e Shqipërisë dhe për Kosovën. Ishte aktuale ideja e krijimit të kombit të ri kosovar. Ishte aktuale një propagandë e madhe fetare që unë e quajta tejshquarja e vetëdijes fetare. Unë mendoja, – prandaj ia vura libërthit “Ideologjia e shpërbërjes” – se përpjekjet për të ndërruar gjuhën e standarde, për të bërë një gjuhë standarde, përpjekjet për të krijuar një komb të ri dhe tejshquarja e vetëdijes fetare. Jo…
Çfarë ndodhi?
Ismaili e lexoi atë libërthin dhe e pa se ai mund të përfitojë nga diçka aty me idetë e veta dhe bëri një reagim që ishte tejet i papritur, tejet befasues për mua, me të cilin për mua ai thotë se unë po akuzoj identitetin oriental islamik. Tani, këtu ishte problemi. Kishte shumë paraqitje të papranueshme në mediat e shkruara në Tiranë për këtë çështje…
Si i keni marrëdhëniet me Ismail Kadarenë sot?
Fatkeqësisht më vjen keq, por nuk kemi komunikim.
Do të dëshironit të kishit komunikim?
Posi jo, s’ka ndonjë të keqe. Në Europë thuhet se kultura europiane, shkenca, filozofia, artet europiane, i detyrohen, janë fryt i mospajtimeve.. Pra krejt kultura europiane është fryt i mospajtimeve. Nuk do të kishim Aristotel sikur të mos pajtohej ai me Platonin. Nuk do të kishim Kant, sikur të mos kishim filozofë përpara tij me mendime të kundërta. Nuk do të kishim Hegel sikur të mos pajtohej ai me Kantin. Nuk do të kishim Niçe sikur Niçja të mos pajtohej me Hegelin dhe me filozofë të tjerë gjermanë. Kështu zhvillohet kultura, kështu zhvillohet shkenca. Çfarë ka të keqe prej mospajtimeve?
Pra, ju nuk jeni kundër një takimi?
Absolutisht jo. S’kam ndjenja negative për Ismail Kadarenë në asnjë rast. Unë çmoj një pjesë të veprës së tij të liruar prej realizimit socialist, por në asnjë mënyrë nuk pranoj përpjekjen e tij për të ndryshuar biografinë në kohën e komunizmit. Ashtu ka qenë puna, fati i tij ka qenë i tillë. Ashtu ka dashur edhe ai. Unë nuk mund të mos i shoh ato pasi jam lexues i letërsisë. Unë jam historian dhe them të vërtetat. Ai di të sillet ashtu si e çmon dhe si e do interesi i tij.
