Në foto: Kasëm Trebeshina

Si sot 85 vjet më parë lindi në Berat Kasëm Trebeshina. Nuk është kujtuar me sa duket për këtë jubile asnjë gazetë e asnjë stacion radioteleviziv shqiptar, edhe vetë u kujtova disi rastësisht: ngaqë pak kohë më parë Kasëmi më ka dhënë të lexoj në shkrim dore tijin dramën “8 gusht 1926”. Më erdhi ndër mend pastaj ai kapitull nga vepra autobiografike “Dafinat e thara” (1988) ku tregon ardhjen e tij në jetë; po botojmë një fragment të shkurtër prej tij, nga një libër që deri tani është botuar vetëm në italisht (!).

Kasëmi nuk i do jubiletë, madje nuk do që ta përmendin fare në publik. 5 vjet më parë, në 80-vjetor, kur u mblodhën qindra admirues të jetës dhe veprës së tij në Muzeun Kombëtar, Kasëmi nuk erdhi. Jo pse nuk vlerësonte njerëzit e mbledhur aty, por nuk vlerëson sinqeritetin e gjesteve publike në këtë vend. Nuk është për t’u çuditur, kur mendon se vendi në 85 vjetët e jetës së tij i ka dhuruar shumë më tepër helme, burgje, sulme e shpifje sesa gëzime. Gëzimet kanë qenë ndoshta të rrethit të ngushtë, familjes: një grua vetëmohuese në krah, Zydijen, që ia ka lehtësuar sadopak, pa i munguar asnjëherë, rrugën e vuajtjeve dhe privimeve; një vajzë e një djalë, të thjeshtë, të sinqertë e pa shumë fat në jetë si dhe prindët, nipër e mbesa që kanë sot pa dyshim një jetë shumë më të mirë e më të qetë seç e pati gjyshi.

Këto për gëzimet e jashtme. Mirëpo ka qenë gjithmonë një tjetër gëzim i madh, që nuk i ka munguar asnjëherë prej rinisë së parë: gëzimi i krijimit. Zor se ka patur në jetë ndonjë ditë Kasëm Trebeshina prej se kuptoi dhuntinë e tij krijuese, që mos jetë ulur të shkruante diçka nga ato që zienin në fantazinë e tij, apo nga ato që realiteti i linte për të kthjelluar kur përplasej pas një personaliteti të fortë si i tiji. E kështu kanë lindur me dhjetëra romane, tregime e novela, kushdi sa drama, ese, me mijëra vargje. Jo për t’i botuar, sepse nuk ka qenë botimi synimi i prurjes krijuese. Qysh herët Kasëmi u mësua me të vërtetën që veprat e tij pushteti nuk i donte. Qysh herët e rrethuan në Lidhjen e Shkrimtarëve ziliqarët dhe paditësit. Kryesorja: Kasëmin nuk e donin njerëzit me të cilët luftoi si komunist, si njëri nga komandantët më të rinj e më trima të bataljoneve partizane, nuk e donte udhëheqja e ngushtë që përcaktonte tani fatin e çdo individi shqiptar: Shumë herët e përjashtuan nga partia, në moshën 27-vjeçare e arrestuan, pas Promemorjes që i shkroi Enver Hoxhës, ku regjimit të tij absolutist i bën paralele të qarta me absolutizmin e Luigjit XIV:

„Le të kthehemi prapa në histori dhe le të shohim se si qëndronin punët në kohën e Luigjit të Katërmbëdhjetë. Aty punët ishin ndarë në mënyrën më të qartë. Mbretërit dhe Princat e kishin siguruar pjesëmarrjen e tyre në veprat më serioze. Ata lëviznin vetëm nëpër tragjeditë, kurse populli, të gjithë ata që ishin më poshtë se mbretërit dhe princat, e kishin vendin e tyre në veprat qesharake. Ata ishin objekt gazi, përqeshjeje dhe fyerjesh të të gjitha llojeve… Tashti, a mund të pranohet si e drejtë në gjë e tillë të zbatohet në shekullin e njëzetë dhe në një shoqëri që pretendon se është socialiste?“

E kam takuar rastësisht para 9 ose 10 vjetësh dhe e pyeta nëse kishte botuar ndonjë gjë së voni. “Eh, botimet tani janë si pazari i pasdites, më tha, e ç’vlerë kanë gjërat në pazarin e pasdites?”

Në rininë krijuese, me përjashtim të libërthit “Artani dhe Minja” nuk i botuan asgjë. Dhe rini krijuese quaj për shkrimtarin edhe tridhjetat, edhe dyzetat, ndoshta edhe pesëdhjetat.

Kur ra regjimi komunist, Kasëmi s’kishte as dy vjet që kishte dalë nga burgu i tretë. Kishte arritur moshën 64-vjeçare. Prapa tij një jetë me të cilën mund të krenohej, ndërkohë që ish- kolegët shkrimtarë të Lidhjes mundoheshin të përligjnin përthyerjet, konformizmin, servilizmat, denoncimet. Ishim të gjithë në një burg të madh, ishte sistemi, nuk dilnim dot jashtë tij etj.. Kurse Kasëmi e kishte paguar me lirinë e humbur krenarinë e tij, ndershmërinë ndaj vetes dhe krijimit. Prapa asnjë vepër e botuar; përpara, në dhomën e vogël të punës, me dhjetëra dorëshkrime, të daktilografuara e të qepura me dorë në kushdi sa mijëra orë vetmie. Në vitet që do të vinin aty-këtu ndonjë botim, pa rregull, pa një botues të përkushtuar. Me lloj-lloj goditjesh në publik, ku çfarë s’e kanë bërë: terrorist gjatë Luftës Nacionalçlirimtare, themelues të Sigurimit të Shtetit pas lufte, vrasës, falsifikator. Makina e baltës punoi posaçërisht fort me rastin e tij. Përpara 1990s i sëmurë psiqik, pas 1990s kryekomunist, kryesigurimës etj.. Sepse nuk qe thyer asnjëherë. Sepse nuk i ngjante shumicës së shkrimtarëve nën socializëm. E sidomos sepse u tregoi gjithë njohësve të letërsisë, sapo që u botuan “Stina e stinëve”, “Odin Mondvalseni”, “Rruga e Golgotës” e një numër veprash të tjera, çfarë kalibri kishte si shkrimtar.

Në do ta fyesh Kasëmin, quaje shkrimtar disident. Përfaqësues i letërsisë disidente. Ç’është kjo letërsia disidente? më pyet dhe ndalon një çast. Letërsia ose është ose s’është letërsi.

Kasëmi ka një trishtim të thellë në gjithë qenien, sikurse e ka edhe në veprën e tij. Nuk është zymtia e fatit të tij personal por shumë më tepër. Sheh rrugët qorre ku ka hyrë ky vend sa herë, ku ndodhet dhe sot dhe dëshpërohet. Sheh goditjet e vazhdueshme që u janë dhënë elitave dhe dëshpërohet. Sheh urrejtjen mes njerëzve, lakminë e babëzinë e individëve dhe brengoset. Në shëtitje të gjata kur më mban përherë në krah të djathtë, ngaqë syri i majtë i është verbuar, ndalon atëherë kur tregon me gjeste (p.sh. çfarë tha Napoleoni në Ejlau), ose kur vjen në përfundime që ndoshta deri aty i ka thënë pa zë: Ka keq e më keq dhe ne duhet të zgjedhim të keqen më të vogël. Ose: Mos u habit që, po vazhduan kështu njerëzit, në të ardhmen do tregtojnë organe siç tregtojnë sot naftë në pikat e karburantit.

Pastaj i gërmoj nga kujtesa e tij e jashtëzakonshme. Episodet t’i tregon me datën dhe me orën e saktë. Librat tanë të historisë së re duhet t’i hedh në Lanë. E çuditshme se si kanë shpikur e shpifur kundër këtij njeriu, them. Sepse më përpara do duhej t’i atrofizonin kujtesën. Le që tanimë është vonë se të gjitha i ka shkruar.

Po botojmë vetëm një fragment që ka të bëjë me 8 gushtin 1926.

Kasëm Trebeshina

Ardhja ime në jetë

(Nga „Dafinat e thara“, kapitulli i dytë)

Në mbrëmjen e 8 gushtit 1926, në shtëpinë e familjes Vinokashi, që ishte në qendër të lagjes “Murad Çelebi” në qytetin e Beratit, ishte ngritur një rrëmujë e madhe. Gratë ngjiteshin e zbrisnin, këtu dhe atje, nga kati i parë në të dytin, nga sallat në dhomat dhe ktheheshin prapë, ndërsa në dhomën e gjumit të të zot të shtëpisë, Hysen Vinokashit, kishte hyrë xhiko Zyba, mamia empirike e Lagjes.

Gruaja e Hysen beut, Hatixheja, në lindjen e fëmijëve kalonte vështirësi dhe rreziqe, prandaj nëna e saj, Rabihana, bashkë me të gjitha gratë e fisit ishin duke pritur me ankth që të lirohej gruaja e dashur e tyre nga ai fëmija që pritej të vinte në jetë. Kështu ishin punët dhe ato shkonin poshtë e lart, këtu dhe atje, sepse nuk dinin ç’të bënin. Vetëm motra më e re e Hatixhesë, tezja e fëmijës që dukej se do të vinte, nuk e humbi gjakftohtësinë dhe qëndronte e rëndë dhe e ftohtë si një sfinks. Ajo ishte një grua gjakftohtë dhe nuk turbullohej kurrë.

Dita ishte në të mbaruar… Asgjë nuk dukej qartë në muzg dhe gratë e familjes Vinokashi prisnin me ankth mbarimin e vuajtjeve të vajzës së tyre, të motrës dhe të kushërirës së tyre, kur përnjëherësh u dëgjua një thirrje bebeje dhe zëri i mamisë empirike:

- Djalë!

Gratë u sulën atje ku u dëgjua qarja e çuditshme e jetës, ndërsa nëna e gruas që porsa kishte lindur atë fëmijë urdhëroi vajzën e saj të dytë:

- Dërgo Ismailin për t’i dhënë mushtullukun babait të fëmijës!

Ismaili ishte shërbëtori i kalit të racës që mbante i zoti i shtëpisë. Sa e urdhëruan, ai shaloi kalin me nxitim dhe, duke e mbajtur për freri, u nis për në kafenenë ku e kishte zakon të kalonte kohën zotnia e tij. Në të vërtetë zotnia po kthente atje disa gota me miqtë e tij, parinë e qytetit. Kur ai pa tek hyrja e kafenesë shërbëtorin e tij, kërkoi leje, u ngrit nga vendi… Se shërbëtori kishte ardhur para kohës së caktuar!… E kuptoi se kishte ndodhur diçka. Sa u afrua zotnia tek dera e kafenesë, shërbëtori tha:

- Zonja bëri djalë!

Zotnia, i kënaqur tej masës, nxori një napolon flori dhe ia dha shërbëtorit siç ishte zakon në Shqipëri në raste të tilla.

- Prit këtu! – i tha zotnia shërbëtorit dhe u kthye në vendin e tij, ku i gostiti të gjithë. Pastaj doli, i hipi kalit dhe, duke e ngarë me të katra, arriti në shtëpi.

Atje ishin ndezur gjithë llambat dhe farë e fisi i familjes Vinokashi ishin grumbulluar në sallonin e katit të parë.

Zotnia i përshëndeti gjithë njerëzit që ishin aty me fjalë të përgjithshme dhe u ngjit lart që të shikonte fëmijën. Ishte në atë kohë dyzetë e tre vjeç.

Fëmija ishte shumë i vogël, pa ndonjë shenjë të jashtëzakonshme që të tregonte të ardhmen e tij, por një dritë e çuditshme ndriçoi fytyrën e t’et. Babai e mori fëmijën në dorë me një dashuri shumë të madhe dhe me një respekt të pashpjegueshëm fetar… Pastaj zbriti poshtë dhe filloi një darkë e madhe.

Në këtë mënyrë dhe me ceremonialin që tregova më sipër unë erdha në jetë dhe ata ma vunë emrin Kasëm Vinokashi, siç quhej gjyshi i im. Vetëm në vitin 1938 ne qemë të detyruar që ta ndërrojmë mbiemrin tonë në “Trebeshina”, se Drejtori i Shkollës Normale të Elbasanit refuzonte të na regjistronte me mbiemrin e një fshati

Si qëlloi që unë u linda në shtëpinë e nënës time në Berat dhe jo në atë të babait tim atje lart në Malësi?!…

Kjo është një histori e gjatë, por shkurtimisht… Ndofta qe pasojë e origjinës turke të familjes sime!…

Të parët e mi, Durasi dhe djali i tij Bali, ishin turq nga Saruhani dhe, të përzier në luftërat civile të epokës së Bajazit Jillderëmit dhe të Mehmetit të Parë, u internuan në Shqipëri më 1417 dhe u vendosën në Vinokash të Kazasë së Përmetit. Atje ata u aklimatizuan me jetën shqiptare dhe, për pesëqind vjet u ndryshuan në mënyrë të atillë, sa që asnjë nuk mund t’i dallonte më nga shqiptarët e tjerë. Duket rreth njëzetë e tre vajza shqiptare që ishin radhitur në më shumë se pesëqind vjet e kishin kryer plotësisht transfuzionin e gjakut.

Babai i im, një burrë shumë i pashëm, pak aventurier, mori pjesë në një lëvizje anti-turke në fillim të shekullit dhe qe i detyruar të shkonte më 1907 në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku qëndroi gjer në Janar të vitit 1920. Gjatë kësaj kohe në Shqipëri ndodhën ngjarje shumë të mëdha, por më e rëndësishmja për familjen tonë qe shpallja e Luftës Ballkanike më 1912. Familja e jonë e la fshatin e lindjes dhe shkoi në Berat, ku qëndroi për një kohë të gjatë, se forcat greke, që kishin pushtuar pjesën më të madhe të Shqipërisë së Jugut, e morën fshatin tonë dhe e vetmja shtëpi që ata dogjën ishte ajo e gjyshit tim, pasi ai me armë në dorë kishte luftuar kundër Armatës Greke të pushtimit.

Gjyshi im, me tokat që kish, ishte mjaft i pasur dhe mbante me shpenzimet e tija edhe dy familje të tjera të fisit tonë, të shpërngulura nga fshati i pushtuar Frashër i Dangëllisë. Kjo gjendje vazhdoi për rreth tetë vjet. Pikërisht në këtë kohë, disa kushërinj tanë, të hurit dhe të litarit, i propozuan gjyshit se për ne ishte më mirë që të shpërnguleshim përfundimisht nga fshati i lindjes dhe të vendoseshim në fushën e Myzeqesë. Për këtë qëllim, fillimisht në interes të tyre, ata kishin vrarë burrin e parë të nënës time, me të cilin ajo kishte pasur një djalë që i kishte vdekur në lindje dhe pastaj, më 1919, ata e fejuan babanë tim me nënën time. Gjyshi e informoi menjëherë të birin në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe e urdhëroi të kthehej pa humbur kohë në Shqipëri. Babai im u nis nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës në Janar të 1920-ës dhe, pasi kaloi në disa porte të Europës që nga Doveri dhe gjer në Napoli, arriti në Shqipëri më 17 shkurt 1920 dhe tri ditë më vonë, më 20 shkurt, u martua me nënën time. Është një gjë e çuditshme për rrethanat në të cilat ata u martuan, por ata qenë të lumtur me njëri-tjetrin. Babai im ishte tridhjetë e shtatë vjeç, kurse nëna ishte njëzetë e tetë. Më 1 janar 1921 lindi vëllai i im i madh. Më 8 gusht 1926 erdha unë në jetë… Dhe mbaj mënd që në dimrin e 1931-së nëna ishte duke vdekur, por mjekët më në fund ia shpëtuan jetën, duke sakrifikuar vëllanë tim të tretë, të cilin e nxorën të vdekur me operacion. Nëna nuk lindte më fëmijë!

O Zot!… U nxitova shumë duke treguar dhe më duhet të kthehem prapë tek martesa e prindërve të mi…